Μια σημαντική πρωτοβουλία με την οποία το υπουργείο Ανάπτυξης (ΥΠΑΝ) επιχειρεί να ενισχύσει την προστασία των πολιτών απέναντι σε καταχρηστικές και παραπλανητικές συμπεριφορές, αποτελεί το νέο νομοσχέδιο για τη θωράκιση των δικαιωμάτων των καταναλωτών, που προωθεί ο υπουργός Ανάπτυξης Τάκης Θεοδωρικάκος και το οποίο τέθηκε σε δημόσια διαβούλευση.
Η νέα νομοθετική παρέμβαση φιλοδοξεί να δημιουργήσει ένα πιο δίκαιο, ασφαλές, αυστηρό και διαφανές πλαίσιο, ενσωματώνοντας 4 ευρωπαϊκές οδηγίες που αφορούν την καταναλωτική πίστη, τη σύναψη συμβάσεων εξ αποστάσεως, την πράσινη μετάβαση και το δικαίωμα στην επισκευή. Το σημαντικό είναι ότι το ΥΠΑΝ προσθέτει επιπλέον μέτρα προστασίας, πέραν των κοινοτικών οδηγιών.
1. Ποιους δανειολήπτες αφορά η οδηγία για την καταναλωτική πίστη
Οι ρυθμίσεις καλύπτουν δανειακές συμβάσεις χωρίς εμπράγματες εξασφαλίσεις επί ακινήτων (πχ υποθήκη), δηλαδή δάνεια που δε συνδέονται με υποθήκη ή άλλο περιουσιακό στοιχείο. Πρόκειται κυρίως για καταναλωτικά δάνεια, επισκευαστικά δάνεια και πιστωτικές κάρτες, για ποσά έως 100.000 ευρώ. Αυτό σημαίνει ότι αφορά το μεγαλύτερο μέρος της καθημερινής χρηματοδότησης των νοικοκυριών από τις τράπεζες.
2. Μπαίνει τέλος στα «ψιλά γράμματα»
Ένα από τα βασικά προβλήματα που επιχειρεί να αντιμετωπίσει το νομοσχέδιο είναι οι δυσνόητοι όροι συμβολαίων και οι κρυφές επιβαρύνσεις. Πλέον οι όροι των συμβάσεων θα πρέπει να είναι ξεκάθαροι και προσβάσιμοι στον μέσο καταναλωτή, ώστε να μην υπάρχουν παγίδες ή παρανοήσεις που οδηγούν σε επιπλέον οικονομική επιβάρυνση.
3. Υποχρεωτική διαφάνεια στις τραπεζικές συμβάσεις
Το υπουργείο Ανάπτυξης δίνει ιδιαίτερη έμφαση στη διαφάνεια των τραπεζικών συμβάσεων. Οι τράπεζες θα υποχρεούνται πλέον να παρουσιάζουν με σαφή και κατανοητό τρόπο όλες τις χρεώσεις, τα επιτόκια, τις προμήθειες αλλά και τους κινδύνους που μπορεί να συνεπάγεται ένας δανεισμός. Η πλήρης ενημέρωση του καταναλωτή αποτελεί βασική προϋπόθεση για μια υγιή αγορά χρηματοδότησης.
4. Πιο σαφές στον δανειολήπτη το δικαίωμα υπαναχώρησης μέσα σε 14 ημέρες
Ο κάθε δανειολήπτης έχει ήδη δικαίωμα υπαναχώρησης μέσα σε 14 ημέρες από την υπογραφή της σύμβασης και πλέον το πλαίσιο γίνεται πιο σαφές και ξεκάθαρο. Ο κάθε πολίτης μπορεί να ακυρώσει το δάνειο χωρίς κυρώσεις και υποχρέωση αιτιολόγησης, εφόσον διαπιστώσει ότι οι όροι δεν τον εξυπηρετούν ή αν αλλάξει γνώμη. Πρόκειται για μία διάταξη που ενισχύει τη διαπραγματευτική θέση των καταναλωτών και εναρμονίζει την ελληνική νομοθεσία με τα ευρωπαϊκά πρότυπα προστασίας. Η αρχή είναι ότι όσο εύκολα μπαίνεις σε μία σύμβαση τόσο εύκολα πρέπει να μπορείς και να βγεις.
5. Ενίσχυση της ανθρώπινης εξυπηρέτησης
Αναφορικά με την 2η ευρωπαϊκή οδηγία που αφορά τις συμβάσεις εξ αποστάσεως, σε μια εποχή όπου οι τραπεζικές υπηρεσίες γίνονται όλο και πιο ψηφιακές, το νομοσχέδιο προβλέπει ότι ο πολίτης θα έχει δικαίωμα να μιλήσει με φυσικό πρόσωπο ζητώντας την ανθρώπινη παρέμβαση. Δε θα είναι υποχρεωμένος να εξυπηρετείται μόνο από αυτοματοποιημένα συστήματα ή chatbots, κάτι ιδιαίτερα σημαντικό για ηλικιωμένους και ευάλωτες κοινωνικές ομάδες.
6. Διπλό δίχτυ προστασίας για τους καταναλωτές: Θέσπιση πλαφόν στο επιτόκιο και στο συνολικό κόστος δανείου
Μία από τις πιο σημαντικές ρυθμίσεις είναι ότι μπαίνει ανώτατο όριο στο ποσό του συνολικού ετήσιου πραγματικού επιτοκίου (ΣΕΠΕ), το οποίο δε θα μπορεί να υπερβαίνει το 30% έως 50% του ΣΕΠΕ, όπως αυτό δημοσιεύεται σε τριμηνιαία βάση από την Τράπεζα της Ελλάδος (ΤτΕ). Το ακριβές ποσοστό θα καθορίζεται με απόφαση του υπουργού Ανάπτυξης και του υπουργού Οικονομικών, σε συνεργασία με τον Διοικητή της ΤτΕ. Επίσης, τίθενται όρια στο ποσό της αύξησης το αρχικού κεφαλαίου του δανείου κατά την αποπληρωμή. Συγκεκριμένα, το τελικό ποσό που θα πληρώνει ο δανειολήπτης, πλην των πιστωτικών καρτών, δε θα μπορεί να ξεπερνά το 60% για δάνεια έως και 4 χρόνια, το 70% για δάνεια άνω των 4 ετών και μέχρι τα 8 έτη, και το 75% για δάνεια άνω των 8 ετών.
7. Αντιμετώπιση της υπερχρέωσης των νοικοκυριών
Το πλαφόν αυτό στοχεύει να βάλει φρένο σε περιπτώσεις όπου οι τόκοι, οι προμήθειες και οι χρεώσεις, οδηγούσαν σε δυσανάλογη αύξηση του τελικού χρέους. Για χρόνια, χιλιάδες δανειολήπτες βρέθηκαν να πληρώνουν πολλά περισσότερα από όσα αρχικά είχαν υπολογίσει. Με τη νέα ρύθμιση επιχειρείται να υπάρχει προβλεψιμότητα και έλεγχος στο τελικό κόστος.
8. Δικαίωμα στη λήθη για επιζώντες από καρκίνο
Οι πιστωτικοί φορείς απαγορεύεται να χρησιμοποιούν δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα που σχετίζονται με τη διάγνωση ογκολογικής ασθένειας καταναλωτή για σκοπούς ασφαλιστικής σύμβασης συνδεδεμένης με σύμβαση πίστωσης, εφόσον έχουν παρέλθει πέντε έτη από την ολοκλήρωση της θεραπείας του. Με τη ρύθμιση αυτή, διευκολύνεται η ισότιμη πρόσβαση των καταναλωτών σε πιστωτικά προϊόντα και αίρεται η ενδεχόμενη δυσμενή τους μεταχείριση.
9. Χρονοδιάγραμμα εφαρμογής οδηγίας για την καταναλωτική πίστη
Η πλήρης εφαρμογή της οδηγίας που αφορά τις δανειακές συμβάσεις θα ισχύσει από τις 20 Νοεμβρίου και μετά.
10. Αυστηροποίηση του πλαισίου περί δήθεν «οικολογικών προϊόντων»
Η οδηγία 2024/85 αποσκοπεί στην περαιτέρω θωράκιση της προστασίας των καταναλωτών. Εισάγονται νέες σαφείς και ειδικές διατάξεις και ορισμοί όπως οι έννοιες του «περιβαλλοντικού ισχυρισμού», των «σημάτων βιωσιμότητας» και της «ανθεκτικότητας» ή «επισκευασιμότητας» των αγαθών, με στόχο την αντιμετώπιση παραπλανητικών πρακτικών που δημιουργούν ψευδή εικόνα οικολογικής υπευθυνότητας (greenwashing) και επηρεάζουν αθέμιτα τη συμπεριφορά των καταναλωτών και του ανταγωνισμού.
Η οδηγία απαγορεύει παραπλανητικές περιβαλλοντικές δηλώσεις και στοχεύει στη βελτίωση της ενημέρωσης σχετικά με βασικά τεχνικά χαρακτηριστικά των προϊόντων όπως η ανθεκτικότητα, η δυνατότητα επισκευής, η διάρκεια ζωής και η δυνατότητα επαναχρησιμοποίησης. Μακροπρόσθεσμος στόχος είναι η διαμόρφωση καταναλωτικής κουλτούρας που θα στηρίζει την κυκλική οικονομία και θα συμβάλλει στη μείωση του περιβαλλοντικού αποτυπώματος. Η ημερομηνία εφαρμογής αυτής της οδηγίας είναι η 27η Σεπτεμβρίου 2026.
11. Ενίσχυση του «δικαιώματος στην επισκευή»
Η οδηγία 2024/1799 στοχεύει στην ενίσχυση του δικαιώματος των καταναλωτών να επισκευάζουν τα προϊόντα τους αντί να προβαίνουν σε πρόωρη αντικατάσταση, με σκοπό των περιορισμό των αποβλήτων και της υπερκατανάλωσης. Θεσμοθετείται το «δικαίωμα στην επισκευή». Ο πωλητής έχει την υποχρέωση να ενημερώνει τον καταναλωτή για το δικαίωμά του να επιλέξει μεταξύ επισκευής και αντικατάστασης, καθώς και για την παράταση της περιόδου παραγραφής.
Οι κατηγορίες των προϊόντων, σύμφωνα και με την οδηγία, είναι οι εξής: οικιακές συσκευές πλυσίματος ρούχων, οικιακά πλυντήρια πιάτων, ψυκτικές συσκευές, οικιακά στεγνωτήρια ρούχων, οθόνες και τηλεοράσεις, ηλεκτρικές σκούπες, servers και προϊόντα αποθήκευσης δεδομένων, κινητά τηλέφωνα, ασύρματα τηλέφωνα και υπολογιστές – tablets, εξοπλισμός συγκόλλησης.
12. Δεν έχει αναδρομική ισχύ
Θα πρέπει να τονιστεί ότι δε θα έχει αναδρομική ισχύ, κάτι που σημαίνει ότι δεν αφορά δανειακές συμβάσεις που έχουν ήδη συναφθεί.