Σήμερα είναι ένας μικρός παραδοσιακός οικισμός στις πλαγιές του Κισσάβου, πάνω από την είσοδο της κοιλάδας των Τεμπών. Πριν από περίπου δυόμισι αιώνες, όμως, τα Αμπελάκια είχαν καταφέρει κάτι που ακόμη και με τα σημερινά δεδομένα μοιάζει εντυπωσιακό. Έστησαν ένα οργανωμένο παραγωγικό και εμπορικό δίκτυο που έφτανε μέχρι μεγάλες ευρωπαϊκές πόλεις και αριθμούσε 17 υποκαταστήματα.
Η ιστορία τους ξεκινά από το βαμβάκι και κυρίως από το έντονο κόκκινο χρώμα των νημάτων που παρήγαγαν οι κάτοικοι. Η βαφή γινόταν με ριζάρι, ένα φυτό από τη ρίζα του οποίου προέκυπτε το χαρακτηριστικό κόκκινο χρώμα που έκανε τα αμπελακιώτικα νήματα περιζήτητα στις αγορές της Ευρώπης.
Στα τέλη του 18ου αιώνα, οι επιμέρους βιοτεχνικές και εμπορικές συντροφιές του χωριού ενώθηκαν σε ένα κοινό σχήμα, την περίφημη «Κοινή Συντροφιά». Ως χρονιά ίδρυσής της αναφέρεται συνήθως το 1778, αν και γύρω από την ακριβή χρονολόγηση και τον οικονομικό χαρακτήρα της έχουν υπάρξει διαφορετικές ιστορικές προσεγγίσεις.
Εκείνο που δεν αμφισβητείται είναι το μέγεθος της δραστηριότητάς της. Στην περίοδο της ακμής της, η οργάνωση έφτασε να αριθμεί περίπου 6.000 μέλη, 24 εργαστήρια και 17 εμπορικά υποκαταστήματα στην Ευρώπη. Η Βιέννη αποτέλεσε βασικό κόμβο, ενώ το δίκτυο των Αμπελακιωτών απλώθηκε και σε άλλα σημαντικά εμπορικά κέντρα της Κεντρικής και Δυτικής Ευρώπης.
Για τα δεδομένα της εποχής, επρόκειτο για ένα εξαιρετικά προηγμένο μοντέλο. Παραγωγοί, τεχνίτες, έμποροι και κεφάλαια συνδέθηκαν σε μια κοινή οικονομική δραστηριότητα, με οργανωμένη παραγωγή, επεξεργασία, εξαγωγές και εμπορική εκπροσώπηση στο εξωτερικό.
Με σημερινούς όρους, θα μπορούσε κάποιος να μιλήσει σχεδόν για μια πρώιμη «startup» που ξεκίνησε από ένα χωριό της Θεσσαλίας και κατάφερε να αποκτήσει ευρωπαϊκό δίκτυο. Η «Κοινή Συντροφιά» έχει χαρακτηριστεί πολλές φορές ως ο πρώτος συνεταιρισμός στον κόσμο. Η διατύπωση αυτή χρειάζεται πάντως προσοχή. Ιστορικά ασφαλέστερο είναι να θεωρείται μία από τις αρχαιότερες και πιο οργανωμένες μορφές συνεταιριστικής παραγωγής και εμπορίου στην Ευρώπη, καθώς ο ακριβής χαρακτήρας της έχει αποτελέσει αντικείμενο συζήτησης μεταξύ των μελετητών.
Ο πλούτος που δημιουργήθηκε δεν έμεινε μακριά από το χωριό. Επέστρεψε στα Αμπελάκια και άλλαξε την εικόνα τους. Χτίστηκαν μεγάλα αρχοντικά, σπίτια με πλούσιο εσωτερικό διάκοσμο και κτίρια που ακόμη και σήμερα θυμίζουν την οικονομική άνθηση εκείνης της περιόδου.
Το πιο γνωστό από αυτά είναι το Αρχοντικό του Γεωργίου Μαύρου, γνωστού ως Σβαρτς, ο οποίος είχε κεντρικό ρόλο στην Κοινή Συντροφιά. Το κτίριο κατασκευάστηκε στα τέλη του 18ου αιώνα και χρησιμοποιήθηκε τόσο ως κατοικία όσο και ως έδρα της εμπορικής δραστηριότητας.
Στο εσωτερικό του σώζονται ζωγραφικές παραστάσεις, ξυλόγλυπτες λεπτομέρειες και διακοσμήσεις που δύσκολα περιμένει κανείς να συναντήσει σε ένα μικρό θεσσαλικό χωριό. Το ίδιο το αρχοντικό αποτελεί σήμερα μία από τις πιο απτές αποδείξεις για τον πλούτο που πέρασε από τα Αμπελάκια.
Η μεγάλη περίοδος ακμής κράτησε λίγες δεκαετίες. Γύρω στο 1811 η Κοινή Συντροφιά οδηγήθηκε σε παρακμή και τελικά στη διάλυση. Οι λόγοι ήταν πολλοί. Η μηχανοποίηση της ευρωπαϊκής κλωστοϋφαντουργίας έκανε όλο και δυσκολότερο τον ανταγωνισμό για τη χειροτεχνική παραγωγή των Αμπελακίων, ενώ οικονομικές αναταράξεις, τραπεζικά προβλήματα στη Βιέννη, εσωτερικές διαφωνίες και οι γενικότερες συνθήκες της εποχής επιβάρυναν ακόμη περισσότερο την κατάσταση.
Αργότερα η περιοχή δοκιμάστηκε και από επιδημία πανώλης, γεγονός που επιτάχυνε την οικονομική και πληθυσμιακή της υποχώρηση. Έτσι έκλεισε ένα κεφάλαιο που για μερικές δεκαετίες είχε μετατρέψει ένα χωριό της Θεσσαλίας σε σημαντικό εξαγωγικό κέντρο. Σήμερα τα Αμπελάκια έχουν μερικές εκατοντάδες μόνιμους κατοίκους. Τα καλντερίμια, οι παλιές αυλές και τα αρχοντικά διατηρούν όμως ακόμη κάτι από εκείνη την εποχή.
Πίσω από τη σημερινή ήσυχη εικόνα του χωριού κρύβεται μια ιστορία που δύσκολα φαντάζεται ο επισκέπτης. Πριν από περίπου 250 χρόνια, άνθρωποι από τα Αμπελάκια παρήγαγαν ένα προϊόν που ταξίδευε σε ολόκληρη την Ευρώπη, είχαν οργανώσει χιλιάδες ανθρώπους γύρω από μια κοινή οικονομική δραστηριότητα και διατηρούσαν 17 υποκαταστήματα εκτός Ελλάδας. Μια επιχειρηματική ιστορία πολύ πριν μπουν στο λεξιλόγιό μας λέξεις όπως «startup», «δίκτυο πωλήσεων» και «εξωστρέφεια».
Πηγή: onlarissa.gr