Πριν από λίγες εβδομάδες, μια νέα κίνηση με επίκεντρο το βιβλίο παρουσιάστηκε στο βιβλιοπωλείο Bookloft μια νέα κίνηση με επίκεντρο το βιβλίο και την ανάγκη της διάδοσής του: οι Bookmarkers. Μια πρωτοβουλία πολιτών με φιλοδοξία να ενισχυθεί η σχέση με το βιβλίο όλο και περισσότερων Ελλήνων. Οι Bookmarkers φιλοδοξούν να συμβάλλουν στη διάδοση των βιβλίων στην καθημερινή ζωή και, ασφαλώς, της ανάγνωσης, μέσα από δραστηριότητα που θα εξειδικευτεί το επόμενο διάστημα. Στόχος, όπως λένε οι πρωτεργάτες του, να δημιουργηθούν περισσότεροι αναγνώστες, να δημιουργηθούν πολλές ενεργές κοινότητες αναγνωστών σε ολόκληρη την Ελλάδα.
Εμπνευστής της πρωτοβουλίας αυτής, ένα πρόσωπο που έχει απασχολήσει με πολλούς τρόπους την πολιτική ζωή της Ελλάδας – ο Γρηγόρης Δημητριάδης, ο οποίος από το 2019 ώς το 2022 διετέλεσε γενικός γραμματέας του πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη. Πρόσωπο με έντονη παρουσία στα δημόσια πράγματα, ο οποίος συχνά μιλάει για το πάθος του για τα βιβλία και την ανάγνωση, υποστηρίζει ότι πέρα και πάνω από τα πολιτικά πάθη, η χώρα πρέπει να καλύψει το βασικό έλλειμμά της, τη σχέση των πολιτών με τη γνώση. Κι ένας τρόπος είναι η σχέση με τα βιβλία.
Τι μπορεί να σημαίνει, άραγε, η κινητοποίηση ενός συγκρουσιακού πολιτικού για τη διάδοση του βιβλίου. Και τι θα φέρουν, τι είναι σε θέση να φέρουν οι Bookmarkers σε ένα προσκήνιο στο οποίο το βιβλίο, ιδίως το καλό βιβλίο, είναι αντικείμενο ενδιαφέροντος μικρής μερίδας μυημένων; Συναντήσαμε τον Γρηγόρη Δημητριάδη και είχαμε τη συνομιλία που ακολουθεί:
Οι Bookmarkers γεννήθηκαν από την επιθυμία να φέρουν περισσότερους ανθρώπους κοντά στο βιβλίο. Θεωρείτε ότι είναι ελλειμματική η σχέση των σύγχρονων Ελλήνων με την ανάγνωση;
Η απάντηση είναι ότι αδικούμε τους Έλληνες. Θα σας πω ένα παράδειγμα. Ήμουν πρόσφατα στην Έκθεση Βιβλίου στο Πεδίο του Άρεως και αυτό που μου έκανε εντύπωση δεν ήταν μόνο η μεγάλη προσέλευση. Διαπίστωσα δύο πράγματα. Πρώτον, είδα μεγάλη συμμετοχή της νεολαίας. Το δεύτερο που είδα είναι ότι οι ερωτήσεις που έκαναν στα κιόσκια ήταν πολύ στοχευμένες. Έκαναν εξειδικευμένες ερωτήσεις ακόμα και για το ποιος έκανε τη μετάφραση στο τάδε βιβλίο. Θέλω να πω, φαίνονταν άνθρωποι που διαβάζουν, που έχουν εξοικείωση με το βιβλίο. Αυτά είναι ενθαρρυντικά σημάδια, που δεν τα προσπερνάς.
Θέλετε να συνδυάσετε το αναγνωστικό έλλειμμα με την κατάσταση της ελληνικής παιδείας, όπως επισημαίνεται τακτικά στους διαγωνισμούς της Pisa; Αυτό που λέμε φιλαναγνωσία προϋποθέτει υποχρεωτικά την κατανόηση, την κριτική ανάγνωση, την εμβάθυνση; Ή είναι απλώς μόδα για περιορισμένο κοινό;
Δεν είναι τόσο απλό. Παρά τις αντιξοότητες δεν ξεμπερδεύουμε εύκολα με τα κρίσιμα κεφάλαια της ανάγνωσης και της παιδείας. Ας επαναπροσδιορίσουμε το τι είναι μόδα. Θα πάω λίγο ενάντια στο ρεύμα. Γιατί να μην είναι μόδα η διεύρυνση του κοινού του βιβλίου; Υπάρχει μαγιά; Υπάρχει. Υπάρχει η βάση για να γίνει αυτό; Βεβαίως και υπάρχει. Άρα, η σύνδεση με το βιβλίο δεν είναι απλώς μόδα· είναι κάτι πιο μόνιμο. Εγώ δεν γνωρίζω πολλούς που να αγαπάνε το βιβλίο και να σταμάτησαν να διαβάζουν. Θα έλεγα λοιπόν ότι η φιλαναγνωσία είναι τρόπος ζωής.
Έχετε πει ότι δεν υπάρχει μέρα στη ζωή σας που να μην ανοίξετε ένα βιβλίο. Τι είναι για εσάς η ανάγνωση; Ένας τρόπος γνώσης, μια μορφή απόδρασης ή κάτι βαθύτερο, μια διαδικασία κατανόησης του εαυτού μας και του κόσμου που μας περιβάλλει;
Είναι όλα μαζί. Ας σημειώσω το βασικό: όταν διαβάζεις, συζητάτε πάντα ο συγγραφέας και εσύ. Αυτή η επικοινωνία έχει φιλοσοφικό υπόβαθρο, που τόσο λείπει στις μέρες μας. Και επίσης το διάβασμα σου προσφέρει την απόλαυση της βραδύτητας. Σε ό,τι με αφορά, με βοηθάει να ρίχνω τους ρυθμούς μου, να ενεργοποιώ τη σκέψη μου, να την οδηγώ σε μονοπάτια απόλαυσης. Γιατί η ανάγνωση στο τέλος της ημέρας είναι και απόλαυση. Είναι ένα είδος εθισμού, ο οποίος όμως υπακούει στους κανόνες της λογικής. Σε ό,τι με αφορά, δεν μπορώ να μην ανοίξω ένα βιβλίο μέσα στη μέρα.
Ζούμε σε μια παράδοξη εποχή: πιθανότατα διαβάζουμε περισσότερες λέξεις από ποτέ, αλλά σε μικρά αποσπάσματα, με διαρκείς περισπασμούς και με μεγάλη ταχύτητα. Μήπως επομένως το πραγματικό ζήτημα δεν είναι αν διαβάζουμε, αλλά πώς διαβάζουμε; Τι χάνεται όταν χάνεται η δυνατότητα της αργής, συγκεντρωμένης ανάγνωσης;
Καταρχήν, η απόλαυση. Δεύτερον, η διαφορά που έχει το βιβλίο, σε αντίθεση με τα μικρά κείμενα και αποσπάσματα, είναι ότι ξεκινάς και διαβάζεις κάτι με αρχή, μέση και τέλος. Συνεπώς, ξεκινάς ένα ολόκληρο ταξίδι. Το βιβλίο άλλωστε, σε συντροφεύει και αφού το τελειώσεις.
Το βιβλίο μάς υποχρεώνει να παραμείνουμε για αρκετή ώρα μέσα στη σκέψη και στον τρόπο έκφρασης των συγγραφέων – ακόμη κι όταν διαφωνούμε μαζί τους. Σε μια εποχή έντονης πόλωσης και βεβαιοτήτων, μπορεί η ανάγνωση να λειτουργήσει και ως άσκηση κατανόησης του άλλου;
Μα, υπάρχει καλύτερος τρόπος να καταπολεμήσεις την πόλωση, τις βεβαιότητες, αλλά και τις θεωρίες συνωμοσίας από την ανάγνωση και τη μελέτη; Το διάβασμα, όπως σας είπα, δεν είναι μια μοναχική πράξη, είναι μια ιεροτελεστία διαλόγου πρωτίστως με τον συγγραφέα αλλά και επικοινωνίας με το κοινό. Ένα βιβλίο, που διαβάζεται από πολλούς αποτελεί βάση για έναν ουσιαστικό διάλογο ακόμα και όταν έχουμε μια διαφορετική προσέγγιση, εκτίμηση ή άποψη για ένα βιβλίο. Το βιβλίο είναι η κατάλληλη θεραπεία κατά της πόλωσης, των δογμάτων και των βεβαιοτήτων.
Συχνά θεωρούμε σχεδόν αυτονόητο ότι η ανάγνωση κάνει τον άνθρωπο καλύτερο. Η Ιστορία, βέβαια, δεν το επιβεβαιώνει πάντοτε. Τι μπορεί πράγματι να προσφέρει το βιβλίο στον αναγνώστη και τι θα ήταν υπερβολικό να του αποδώσουμε;
Μια και αναφέρεστε στην ιστορία, τι καλύτερο παράδειγμα από τη Γερμανία; Εκεί όπου μεγαλούργησε ο Γκαίτε, ή –για να πάμε στην ταραγμένη εποχή του Μεσοπολέμου– εκεί όπου ο Τόμας Μαν, ο Μπέρτολτ Μπρεχτ, ο Έριχ Μαρία Ρεμάρκ, ο Άλφρεντ Ντέμπλιν και ο Στέφαν Τσβάιχ έβαλαν τη σφραγίδα τους στην παγκόσμια λογοτεχνία, εκεί ακριβώς είχαμε την άνοδο του ναζισμού με τον Χίτλερ και το κάψιμο των βιβλίων στην πυρά. Αρχικά δείχνει αντιφατικό, θα ήθελα στο σημείο αυτό να επισημάνω όμως πως ακόμα και στις σκοτεινές μέρες υπήρξαν Γερμανοί που αντιστάθηκαν, έστω και παθητικά. Το αριστούργημα του Χανς Φάλλαντα, , αναδεικνύει μια πλευρά όχι ιδιαίτερα φωτισμένη από την Ιστορία. Πρόκειται για την ιστορία ενός ζευγαριού που χάνει το γιο του στο μέτωπο και, μετά το θάνατό του, βάζει στόχο να ανατρέψει τον γερμανικό μηχανισμό προπαγάνδας, διανέμοντας προκηρύξεις κατά του Χίτλερ. Όμως σήμερα δεν είναι αυτοί οι συγγραφείς που πέρασαν στην αιωνιότητα; Και γιατί να μη σκεφτούμε αντίστροφα; Τι θα γινόταν αν δεν υπήρχαν όλοι αυτοί οι μεγάλοι λογοτέχνες; Κι εδώ να πούμε και κάτι ακόμα. Στην ανοικοδόμηση της Γερμανίας, μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, δεν συνέβαλαν οι διανοούμενοι; Για παράδειγμα, του Γκύντερ Γκρας, που στηλιτεύει στις βαρβαρότητες του ναζισμού, δεν βοήθησε στην αυτοκριτική και την κάθαρση ενός ολόκληρου λαού;
Μιλάτε για τη δημιουργία μιας «ενεργού κοινότητας αναγνωστών». Η ανάγνωση όμως είναι κατεξοχήν μοναχική πράξη. Τι σημαίνει για εσάς να μετατρέπεται αυτή η ιδιωτική εμπειρία σε κοινή, δημόσια εμπειρία;
Η ανάγνωση βεβαίως και είναι μοναχική πράξη. Αλλά αυτό είναι η αφετηρία. Το να μοιραζόμαστε όμως βιβλία, να συζητάμε γι’ αυτά, να ανταλλάσσουμε ιδέες δεν είναι καθόλου μοναχικό και είναι πάρα πολύ ωραίο. Όπως επίσης δεν είναι μοναχικό να συναντάς ήρωες σε μακρινές εποχές, σε δύσκολες καταστάσεις, στον έρωτα, στο πένθος και γενικότερα σε όλο το φάσμα των ανθρώπινων συναισθημάτων.
Υπάρχει ήδη ένας ολόκληρος κόσμος γύρω από το βιβλίο – υπάρχουν εκδότες, βιβλιοπωλεία, βιβλιοθήκες, έντυπα, φεστιβάλ, λέσχες ανάγνωσης. Τι λείπει από αυτό το οικοσύστημα; Ποιο ακριβώς κενό φιλοδοξούν να καλύψουν οι Bookmarkers;
Μια χαρά είναι το οικοσύστημα! Είναι πλήρες. Αλλά όπως και το σύμπαν, έχει την τάση να αναπτύσσεται. Τι να κάνουμε, είμαστε οπαδοί της εξέλιξης και της ανάπτυξης. Έχουμε και το μεράκι του διαβάσματος, αγαπάμε το βιβλίο, νιώθουμε τις απειλές να στριμωχτεί στη γωνία από την ψηφιακή επέλαση – οπότε θεωρώ πως κάθε προσπάθεια στήριξης του οικοσυστήματος, όπως το περιγράφετε, είναι καλοδεχούμενη. Αυτός είναι και ο λόγος της δημιουργίας των Bookmarkers.
Μήπως όμως κάθε προσπάθεια διεύρυνσης του αναγνωστικού κοινού είναι ματαιοπονία; Πώς μπορεί κανείς να βγάλει το βιβλίο έξω από τον κύκλο των μυημένων αναγνωστών, χωρίς ταυτόχρονα να το ευτελίσει για να γίνει «ελκυστικό»;
Η μέθοδος δεν είναι διαφορετική από το πώς έπεισα τον γιο μου να διαβάζει και –κυρίως– να αγαπήσει το βιβλίο. Μη μου πείτε ότι ο γιος μου και το κάθε παιδί γεννήθηκε μυημένος αναγνώστης! Κι όμως, έμαθε να αγαπάει το βιβλίο, να το τελειώνει, να αναζητά το επόμενο.
Τι ακριβώς προσδοκούν οι Bookmarkers; Τι στόχους βάζουν; Και πώς θα μετρήσουν την επιτυχία ή την αποτυχία τους;
Φιλαναγνωσία από άκρη σε άκρη, στήριξη στους συγγραφείς και στα ανεξάρτητα βιβλιοπωλεία και προσφορά βιβλίων όπου υπάρχει ανάγκη. Και πάνω απ’ όλα, αμέριστη αγάπη για το βιβλίο. Και αν έχουμε κερδίσει κάποιους, έστω, αναγνώστες μετά από κάποια χρόνια, θα είναι κέρδος για εμάς. Αυτό είναι αρκετό. Δεν πάμε να αλλάξουμε τον πλανήτη, ξέρουμε τα όριά μας. Αλλά η προσπάθεια αξίζει.
Έχετε γνωρίσει από πολύ κοντά την πολιτική και την άσκηση της εξουσίας. Το βιβλίο, αντίθετα, δεν διαθέτει εξουσία με την άμεση έννοια· η επίδρασή του είναι σύνθετη και σίγουρα δεν είναι μετρήσιμη. Μέσα από την εμπειρία σας στην πολιτική, που μάλιστα σας έχει κάνει αντιδημοφιλή σε τμήμα της κοινωνίας, και από τη σχέση σας με το βιβλίο που την περιγράφετε βαθιά και ουσιαστική, τι πιστεύετε ότι αλλάζει βαθύτερα μια κοινωνία: η εξουσία που μπορεί να αποφασίζει ή οι ιδέες που μπορούν να αλλάζουν τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι σκέφτονται;
Ένας άνθρωπος που σκέφτεται, που διευρύνει τους ορίζοντές του είναι σε θέση να παίρνει και καλύτερες αποφάσεις. Η εξουσία γίνεται πιο δημοκρατική εάν ασκείται από ανθρώπους που σκέφτονται. Κατά τη γνώμη μου, μεγάλο ρόλο παίζουν οι στιγμές αναστοχασμού. Το να χαμηλώνεις τους ρυθμούς της καθημερινότητας, οι οποίοι συχνά είναι εξοντωτικοί, το να βλέπεις τη μεγάλη εικόνα, το να οριοθετείς την αρχή, τη μέση και το τέλος στη διαχείριση ενός προβλήματος. Αποφεύγεις έτσι να πέσεις στην παγίδα του βραχυπρόθεσμου, που κατά την άποψή μου είναι η μάστιγα της εποχής. Αντί ο πολιτικός να έχει το κεφάλι πάνω από το νερό, θα πρέπει να στοχεύει στο μεσοπρόθεσμο και στο μακροπρόθεσμο.
Τι θα απαντούσατε στην ερώτηση, μήπως η ενασχόλησή σας με το βιβλίο είναι μια συστηματική προσπάθεια καλλωπισμού της δημόσιας εικόνας σας;
Διάβαζα, πριν αποκτήσω δημόσια εικόνα και θα διαβάζω μέχρι το τέλος της ζωής μου. Συνεπώς, δεν υπάρχει κανένα θέμα καλλωπισμού ή μη καλλωπισμού. Αυτό που προσπαθώ να κάνω είναι να μεταδώσω την αγάπη μου για το βιβλίο. Νομίζω ότι μπορεί ένας πολίτης, στο φινάλε, να διαχωρίσει όλα τα υπόλοιπα απ’ αυτό. Και τελικά, δεν χρειάζεται η μίζερη κριτική στα πάντα.
Και κάτι προσωπικό: ποια πέντε βιβλία που έχετε διαβάσει θα ξαναδιαβάζατε;
Δύσκολη η επιλογή. Θα ξεχώριζα πάντως του Μάρκου Αυρηλίου, το του Φερνάντο Πεσόα, το ποιητικό ψηφιδωτό του Μίλτου Σαχτούρη, τις , την τριλογία του Στρατή Τσίρκα, και όλα, μα όλα τα βιβλία του Γιώργου Σκαμπαρδώνη.
Συνέντευξή μου στο @BooksJournal 🔗: https://t.co/oLx0dhdmQL https://t.co/G0W7DeacRh
— GDimitriadis (@grigoris_d) November 16, 2026