Ηγέτης είναι αυτός που μπορεί να επηρεάζει τις σκέψεις, την συμπεριφορά και τις δραστηριότητες μίας ομάδας ανθρώπων, έτσι ώστε αυτοί εθελοντικά αλλά συστηματικά να συνεργάζονται για να υλοποιήσουν συγκεκριμένα, επιθυμητά, θετικά αποτελέσματα. Για να ασκήσει ο ηγέτης την επίδρασή του πρέπει να συνδυάζει αρμονικά μία σειρά από χαρακτηριστικά και ικανότητες.
Γράφει ο Κώστας Χριστίδης*
Ένα από αυτά είναι η συνέπεια. Η συνέπεια ανάμεσα στους λόγους, στις εσωτερικές αξίες και στις πράξεις είναι ζητούμενο για κάθε άνθρωπο, αποτελεί δε βασικό συστατικό της αξιοπιστίας που χαρακτηρίζει κάθε πραγματικό ηγέτη. Σύμφωνα με έναν από τους παγκόσμιους γκουρού σε θέματα μάνατζμεντ και ηγεσίας, τον Τζον Μάξουελ, "κύρος είναι η αναγνώριση της επιρροής της ηγεσίας κάποιου, που βασίζεται περισσότερο στο ποιος είναι αυτός παρά στη θέση που κατέχει. Επιτυγχάνεται όταν ζει κανείς αυθεντικά καλλιεργώντας την εμπιστοσύνη και διατηρείται με επιτυχημένες προσπάθειες ηγεσίας. Είναι κάτι που κερδίζεται με την ισόβια συνέπεια". Δεν έχει κάποιος συνέπεια – και, επομένως, στερείται ηθικού κύρους – εάν άλλα λέει και άλλα κάνει, όταν π.χ. προκηρύσσει δημοψήφισμα στο οποίο πλειοψηφεί με 61% το "όχι" και αυτός λέει ότι δόθηκε εντολή για "ναι", ενώ ακολούθως διαψεύδει ότι θα γίνουν βουλευτικές εκλογές αλλά μετά από έναν μήνα προχωρεί ακριβώς σε εκλογές … Η μακροχρόνια συνέπεια εδραιώνει την αξιοπιστία και το κύρος ενός ηγέτη. Κανένα σύνολο επικοινωνιακών δεξιοτήτων, υλικών μέσων, συναισθηματικών συνειρμών, σκηνοθετικών ευρημάτων ή προσπαθειών rebranding δεν μπορεί να καλύψει την έλλειψη αξιοπιστίας.
Πέραν της συνέπειας, σημαντικά είναι και άλλα τρία ηγετικά χαρακτηριστικά. Το πρώτο από αυτά είναι ο χαρακτήρας : σωστές προθέσεις, σωστές αξίες, σωστές αντιδράσεις, ακεραιότητα, λήψη αποφάσεων με κριτήριο το γενικό συμφέρον, ακόμη και όταν αυτό δεν είναι ό,τι καλύτερο σε βραχυπρόθεσμη θεώρηση για τον ίδιο τον ηγέτη.
Δεύτερον, στον πυρήνα της αξιοπιστίας και του κύρους βρίσκονται, βεβαίως, οι ικανότητες του ηγέτη. Αν δεν μπορεί να επιτελέσει σωστά τα καθήκοντα τα οποία ανέλαβε, γιατί να θέλουν οι άλλοι να τον ακολουθήσουν ; Οι διοικητικές, οργανωτικές και επικοινωνιακές ικανότητες, τα ταλέντα, οι δεξιότητες, οι γνώσεις, οι πεποιθήσεις που έμφυτα ή επίκτητα διαθέτει κάποιος (και που πρέπει σταθερά να διατηρεί και να αναβαθμίζει) επιτρέπουν την επίτευξη θετικών αποτελεσμάτων σε εύλογο χρονικό διάστημα, εδραιώνουν την εικόνα του ηγέτη και κάνουν τους συνεργάτες ή τους ψηφοφόρους να τον αποδέχονται και να τον ακολουθούν αυτοβούλως.
Τρίτο χαρακτηριστικό ενός πραγματικού ηγέτη είναι το θάρρος (και όχι το … θράσος !) . Αυτή είναι η αρετή που εγγυάται όλες τις άλλες. Όποια πορεία και αν διαλέξει ένας ηγέτης, πάντοτε θα υπάρχουν κάποιοι που θα του πουν ότι κάνει λάθος. Πάντοτε θα προκύπτουν δυσκολίες που θα τον βάζουν στον πειρασμό να σκεφθεί ότι οι επικριτές μπορεί να έχουν δίκιο. Το θάρρος χρειάζεται για να ακολουθηθεί ένα σχέδιο δράσης μέχρι τέλους ή για να ληφθεί μία δύσκολη απόφαση σε περιορισμένα χρονικά περιθώρια.
Εστιάζοντας στον χώρο της πολιτικής, μία μικρή χώρα με έναν άξιο ηγέτη μπορεί να σημειώσει σημαντικές επιτυχίες. Αντιθέτως, ένας στερούμενος κύρους ηγέτης μπορεί να οδηγήσει και την πιο μεγάλη χώρα σε διαδοχικές κρίσεις και σε ανυποληψία. Τα παραδείγματα γύρω μας, θετικά και αρνητικά, από τη Νότια Αφρική του Μαντέλα μέχρι την Αμερική του Τραμπ, είναι εύγλωττα.
Στην Ελλάδα, οι πολιτικοί ηγέτες με κύρος και αξιοπιστία είναι είδος ουσιώδες εν ανεπαρκεία. Πολύ συχνά, η έλλειψη των ηγετικών χαρακτηριστικών επιδιώκεται να αντισταθμισθεί με κατηγορίες κατά των πολιτικών αντιπάλων για διαφθορά και για εξάρτηση από μεγάλα συμφέροντα και μάλιστα με διαρκή χρήση ρητορικής μίσους. Έτσι , ο ανέμπνευστος και μονίμως θυμωμένος αρχηγός της αξιωματικής αντιπολίτευσης κατηγορεί τον σημερινό πρωθυπουργό ότι ‘’μαζί με τον ανιψιό του δημιούργησαν μία συμμορία στο Μαξίμου’’ (!).
Ο πρώην πρωθυπουργός και όψιμος συγγραφέας, που μετανόησε γιατί δεν είχε κλείσει τις τράπεζες από την επομένη ημέρα των εκλογών Ιανουαρίου 2015, ισχυρίζεται ότι ‘’η κυβέρνηση χρησιμοποιεί μεθόδους μαφίας’’ … Όλους, βέβαια, ξεπερνά σε ρητορική μίσους η δίκην γενικού εισαγγελέως υβριστική κατήγορος των πάντων. Αλλά και οι κατά κανόνα αδαείς και αλαζόνες αρχηγοί των διαφόρων κομμάτων και … αποκομμάτων της Αριστεράς και της Δεξιάς, με την παρουσία τους και την επιθετική στα όρια της θρασύτητας συμπεριφορά τους εξηγούν εν πολλοίς ένα σπάνιο φαινόμενο για τα ελληνικά πολιτικά δεδομένα : την επί μία δεκαετία σταθερή υπεροχή του Κυριάκου Μητσοτάκη και της Νέας Δημοκρατίας σε όλες τις δημοσκοπήσεις και τις μέχρι σήμερα εκλογικές αναμετρήσεις, παρά τα κυβερνητικά λάθη και τις παραλείψεις αυτού του διαστήματος.
Ασφαλώς, όπως συμβαίνει και με τις επενδύσεις σε κινητούς τίτλους, οι αποδόσεις του παρελθόντος δεν εγγυώνται τις μελλοντικές. Το βέβαιον, ωστόσο, είναι ότι - εν μέσω σφοδρών οικονομικών αβεβαιοτήτων και γεωπολιτικών απειλών - η συγκριτική αξιοπιστία, το κύρος και η συμπεριφορά των πολιτικών αρχηγών δεν θα παύσουν να λειτουργούν ως βασικά κριτήρια επιλογής του κατάλληλου ηγέτη.
* Ο Κώστας Χριστίδης είναι νομικός - οικονομολόγος