Πρόκειται για μια θεωρία διεθνών σχέσεων και τον όρο («Παγίδα του Θουκυδίδη») που επινοήθηκε σαν όρος αρχικά το 2012 από τον πολιτικό επιστήμονα Graham Allison (καθηγητή στο John F. Kennedy School of Government του Harvard) και αναλύθηκε στο βιβλίο του το 2017 με τον τίτλο «Destined for war» δηλαδή «Προορισμένοι για πόλεμο». Σε αυτό περιγράφει την τάση για σύγκρουση όταν μια ανερχόμενη δύναμη απειλεί να εκτοπίσει μια κυρίαρχη (καθιερωμένη) υπερδύναμη, αναφερόμενος στις σχέσεις ΗΠΑ και Κίνας.
Του Λάμπρου Ροϊλού
Ο συλλογισμός/διαπίστωση αυτή βασίζεται στο έργο του αρχαίου Έλληνα ιστορικού Θουκυδίδη και την ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου. Στο κείμενό του βιβλίου του ο G.Allison, αναφέρει ότι η αιτία του πολέμου ήταν κατά τα γραφόμενα στον Θουκυδίδη: «Η ανάπτυξη της δύναμης της Αθήνας, και ο φόβος που αυτή προκάλεσε στη Σπάρτη, και κατέστησαν τον πόλεμο αναπόφευκτο».
Παραθέτει μάλιστα ο Allison 16 τέτοιες αντίστοιχες περιπτώσεις («παγίδας») μεταξύ κυρίαρχων κρατών από τα τέλη του 15ου αιώνα έως σήμερα όπου οι 12 εξ’ αυτών οδήγησαν σε πόλεμο.
Το θέμα ανακινήθηκε κατά την επίσκεψη του προέδρου Τραμπ στην Κίνα τον Μάϊο 2026, όταν στον λόγο του ο πρόεδρος Σι αναφέρθηκε στην «Παγίδα του Θουκυδίδη» όσον αφορά τις σχέσεις της Κίνας (σαν ανερχόμενης δύναμης) έναντι των ΗΠΑ (σαν ήδη κυρίαρχης δύναμης), εν μέρει και σαν προειδοποίηση προς τον Τραμπ να μην πέσει σε τέτοια παγίδα, αλλά και για να δείξει πόσο πιο ενημερωμένος είναι αυτός σε πολιτικά ζητήματα έναντι του Αμερικανού προέδρου και μάλιστα πάνω σε μια θεωρία/ βιβλίο Αμερικανού συγγραφέα που υπήρχε εδώ και 9 χρόνια.
Να σημειωθεί πάντως ότι ο όρος είχε συζητηθεί και νωρίτερα και είχαν εκφράσει την άποψη τους τόσο ο πρόεδρος Σι όσο και ο πρόεδρος Ομπάμα θεωρώντας ότι μελλοντική στρατιωτική σύγκρουση έπρεπε και μπορούσε να αποφευχθεί. Ιδιαίτερα για το θέμα είχε μακρά συζήτηση ο G.Allison με τον πρόεδρο Σι κατά την επίσκεψη του πρώτου στην Κίνα τον Απρίλιο 2024.
Η ΘΕΩΡΙΑ ΤΟΥ ΘΟΥΚΥΔΙΔΗ ΠΕΡΙ ΠΟΛΕΜΩΝ ΚΑΙ ΤΟ ΕΡΩΤΗΜΑ ΠΟΥ ΘΕΤΕΙ: Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΕΠΑΝΑΛΑΜΒΑΝΕΤΑΙ; ΚΑΙ ΑΝ ΝΑΙ ΓΙΑΤΙ;
Ο Πελοποννησιακός Πόλεμος ήταν η μακροβιότερη (διαρκείας 27 ετών σε 3 στάδια) αρχαιοελληνική στρατιωτική σύγκρουση μεταξύ της Δηλιακής Συμμαχίας (υπό την ηγεσία της Αθήνας) και της Πελοποννησιακής Συμμαχίας (υπό την ηγεσία της Σπάρτης).
Ξεκίνησε το 431 π.Χ., με την εισβολή των Σπαρτιατών και των συμμάχων τους, στην Αττική, καθώς και με τη λεηλασία της Αθηναϊκής υπαίθρου και έληξε το 404 π.Χ. με τη νίκη των Σπαρτιατών (στην ναυμαχία στους Αιγός Ποταμούς-στον Ελλήσποντο ή Δαρδανέλλια- 405 π.χ. και την εκεί ήττα των Αθηναίων) Οι τελευταίοι μετά από αυτό, πολιορκημένοι από την στεριά και τη θάλασσα, αναγκάστηκαν να συνθηκολογήσουν. Οι Κορίνθιοι και οι Θηβαίοι ζήτησαν να καταστραφεί η Αθήνα και οι κάτοικοι της να γίνουν δούλοι. Οι Σπαρτιάτες, όμως, σεβόμενοι την προσφορά της Αθήνας στους Περσικούς πολέμους, αρνήθηκαν.
Αιτία του πολέμου ήταν «η ολοένα αυξανόμενη δύναμη της Αθήνας που προκάλεσε φόβο στους συμμάχους της Σπάρτης και κατέστησε τη σύρραξη ανάμεσα στις δύο πόλεις αναπότρεπτη», αναφέρει ο Θουκυδίδης ως καταλυτικό αίτιο στην κήρυξη του πολέμου.
Αυτός ο πόλεμος δεν ήταν σημαντικός μόνο για την εξέλιξη της ιστορίας της Ελλάδας, αλλά και για την επιστήμη της ιστοριογραφίας, επειδή ήταν το πρώτο γεγονός, το οποίο έγινε αντικείμενο επιστημονικής και ιστορικής ανάλυσης: Ο ιστορικός Θουκυδίδης μας παραδίδει στο έργο του «Ιστορία» μία αναλυτική σύγχρονη περιγραφή του πολέμου μέχρι τον χειμώνα του έτους 411 π.Χ. (από την οποία εξαρτώνται έως και σήμερα κατά ένα μεγάλο μέρος οι σημερινοί ερευνητές), στο οποίο αναλύει τα αίτια και τις αφορμές του πολέμου με μία συγκεκριμένη μέθοδο, η οποία έγινε πρότυπο για τη μεταγενέστερη ευρωπαϊκή ιστοριογραφία.
Τα γεγονότα μετά το 411 π.Χ., που ο θάνατος του δεν επέτρεψε στο Θουκυδίδη να εξιστορήσει, περιγράφει ο Ξενοφών στο έργο του, «Ελληνικά». Η ονομασία «Πελοποννησιακός Πόλεμος» είναι μεταγενέστερη, ενώ ο Θουκυδίδης τον αναφέρει ως πόλεμο ανάμεσα στους Πελοποννήσιους και τους Αθηναίους.
Για τον Θουκυδίδη, η ανθρώπινη φύση είναι σταθερή, αμετάβλητη και καθορίζει την πορεία της Ιστορίας. Ο κορυφαίος αρχαίος ιστορικός εισήγαγε μια ρεαλιστική και επιστημονική προσέγγιση, υποστηρίζοντας ότι τα ιστορικά γεγονότα επαναλαμβάνονται επειδή οι βασικές εσωτερικές παρορμήσεις των ανθρώπων παραμένουν οι ίδιες («ἕως ἂν ἡ αὐτὴ φύσις ἀνθρώπων ᾖ»). Η ανάλυσή του αποτελεί το θεμέλιο του πολιτικού ρεαλισμού στις διεθνείς σχέσεις.
Στον περίφημο «Διάλογο των Μηλίων» και σε άλλα σημεία του έργου του, ο Θουκυδίδης συμπυκνώνει τις κινητήριες δυνάμεις των ανθρώπων και των κρατών σε τρεις άξονες:
• Δέος (Φόβος): Η ανάγκη για ασφάλεια και η επιβίωση απέναντι σε απειλές.
• Τιμή (Φιλοτιμία/Δόξα): Η επιδίωξη του γοήτρου, της υστεροφημίας και της κοινωνικής αναγνώρισης.
• Ωφέλεια (Συμφέρον): Η επιθυμία για υλικό κέρδος, πλούτο και επέκταση της ισχύος.
Το Δίκαιο του Ισχυρότερου
Στη φιλοσοφία του Θουκυδίδη, η ισχύς υπερέχει της δικαιοσύνης στις σχέσεις μεταξύ κρατών:
• Οι ισχυροί πράττουν όσα τους επιτρέπει η δύναμή τους.
• Οι αδύναμοι υπομένουν όσα τους επιβάλλει η μοίρα τους.
• Αυτή η τάση για κυριαρχία θεωρείται φυσικός νόμος και όχι απλή ηθική διαστροφή.
Η πίστη του στην αμετάβλητη φύση του ανθρώπου είναι ο λόγος που έγραψε την Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου. Το έργο του δεν προοριζόταν για μια εφήμερη ακρόαση, αλλά ως ένα αιώνιο απόκτημα (κτῆμα ἐς αεί). Καθώς οι άνθρωποι θεωρούσε ότι θα αντιδρούν πάντα με τον ίδιο τρόπο κάτω από παρόμοιες συνθήκες, η μελέτη του παρελθόντος αποτελεί το ασφαλέστερο εργαλείο για την κατανόηση και την πρόβλεψη του μέλλοντος.
Στις πιο πάνω Θουκυδίδιες αρχές για την φύση του ανθρώπου να προσθέσω και να επαυξήσω τα εξής που αναφέρω σε μέρος της εισαγωγής μου στο βιβλίο μου «ΤΑ ΣΗΜΕΙΑ ΤΩΝ ΚΑΙΡΩΝ» (Εκδόσεις Παπαζήση 2023):
Στα εκατομμύρια έτη ζωής στον πλανήτη γη, κανένα άλλο ζωικό είδος πλην του ανθρώπου, δεν σκότωνε μαζικά το ομοειδές του. Μεμονωμένα περιστατικά όπου ζώο να μονομαχεί με ομοειδές του, ναι υπάρχουν καθημερινά! Έχετε δει όμως ή μάθει ποτέ κοπάδι λύκων να μάχεται και να σκοτώνει άλλους λύκους; Κοπάδι τίγρεων να επιτίθεται και να σκοτώνει άλλες τίγρεις;
Σε κάθε περίπτωση, ποτέ στα εκατομμύρια αυτά έτη δεν υπήρξε είδος ζώου που με τις ενέργειες του να μπορούσε να απειλήσει όλο το οικοσύστημα ή την ύπαρξη της ζωής στον πλανήτη γη, άλλο από τον άνθρωπο. Κι’ ας είναι το υψηλότερης νόησης ζώο που υπήρξε ποτέ στον πλανήτη μας!
Αναζητώντας τις αιτίες των πολέμων, δεν θα ήταν δύσκολο να αναλύσουμε την ψυχοσύνθεση και κοινωνική συμπεριφορά του ανθρώπου, ως άτομο γενικότερα και ειδικότερα.
Στην φύση του ανθρώπου είναι η τάση κυριαρχίας του ενός επί του άλλου, του ισχυρότερου επί του ασθενέστερου, του πλουσιότερου επί του φτωχότερου, του εξυπνότερου επί του ευηθέστερου, του μορφωμένου επί του αμόρφωτου κ.ο.κ..
Αυτή η τάση σε ένα περιβάλλον όπου (από την εποχή του homo sapiens μέχρι σήμερα) τα αγαθά είναι περιορισμένα, όπου ο ένας θα έχει περισσότερα ή καλύτερα από τον άλλο. Όπου ένα κοινωνικό σύνολο (πόλη, κράτος, ή Συνασπισμός κρατών) θα έχει περισσότερα από το άλλο, και σε συνδυασμό με την απληστία που διακρίνει την ανθρώπινη φύση, οδηγούν πολλές φορές στην δια της βίας αναζήτηση περισσοτέρων αγαθών.
Φυσικά ο αμυνόμενος ή ο ανταγωνιστής του επιτιθέμενου θα υπερασπιστεί τον χώρο του και τα σε αυτόν κεκτημένα, με συνέπεια την αναπόφευκτη σύγκρουση.
Πέραν των σχεδόν ενστικτωδών συμπεριφορών, που τις βρίσκουμε και στα ζώα, ο άνθρωπος σαν πνευματώδης φύση που ξεχωρίζει από τα τελευταία, κινείται και σε διαφορετικά επίπεδα αντιπαράθεσης που έχουν να κάνουν με ιδεολογία, θρησκεία, εθνικά χαρακτηριστικά. Αυτά όμως δεν αναιρούν την πιο πάνω έμφυτη ανάγκη κυριαρχίας του ενός επί του άλλου, ή την ανάγκη άμυνας και υπεράσπισης της ιδεολογίας, θρησκείας, εθνικισμού κατά του επιτιθέμενου. Με αποτέλεσμα την αναπόφευκτη, βίαια, με κάθε μέσον, σύγκρουση, ακόμα και εάν οι διαφορές έχουν αυτό τον «πνευματώδη» χαρακτήρα.
Ακόμα και τότε ισχύει η επιδίωξη επιβολής της ιδεολογίας, θρησκείας κλπ της μιας κοινωνικής ομάδας επί της άλλης. Αυτή μάλιστα που προσπαθεί να επιβληθεί πολλές φορές χρησιμοποιεί σαν προμετωπίδα και πρόσχημα πολέμου τέτοια αιτιολογία, ενώ αποβλέπει καθαρά να αποκομίσει υλικό όφελος.
Η πλάση του ανθρώπου που ήταν ευλογία Θεού, έγινε με την αυτονόητη προϋπόθεση ότι δεν θα θελήσει αυτός να υπερβεί την φύση του, την ύπαρξη του και να επιδιώξει να γίνει ο ίδιος, Θεός. Με την εξουσία μάλιστα, να έχει ο ίδιος το δικαίωμα ζωής ή θανάτου της ίδιας της γης και της ίδιας του της ύπαρξης.
ΟΙ ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ ΤΟΝ 21ο ΑΙΩΝΑ ΠΟΥ ΔΕΝ ΜΠΟΡΟΥΣΕ ΝΑ ΕΧΕΙ ΥΠΟΨΙΝ Ο ΘΟΥΚΥΔΙΔΗΣ ΜΕ ΤΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ ΤΟΥ ΕΙΝΑΙ ΟΙ ΕΞΗΣ:
Α) Η σημαντικότερη είναι η εξέλιξη των όπλων ανταγωνιζομένων κρατών, όταν με τα πυρηνικά όπλα μπορεί να σκοτωθούν μέσα σε λίγα λεπτά δεκάδες εκατομμύρια άνθρωποι και να καταστραφούν απίστευτα μεγάλες εκτάσεις του πλανήτη ακόμη και η πλήρης καταστροφή του, σύμφωνα με το δόγμα M.A.D. των χρόνων του «ψυχρού πολέμου» που την απέτρεψε.
Η αμοιβαία εξασφαλισμένη καταστροφή (M.A.D.=Mutually assured destruction) (συνώνυμο στα Αγγλικά της λέξης «τρέλα») είναι ένα δόγμα στρατιωτικής στρατηγικής και πολιτικής εθνικής ασφάλειας στο οποίο η πλήρης χρήση πυρηνικών όπλων από δύο ή περισσότερες αντίπαλες πλευρές θα είχε ως αποτέλεσμα την καταστροφή τόσο του επιτιθέμενου όσο και του αμυνόμενου. Το δόγμα βασίζεται στην υπόθεση ότι η χρήση πυρηνικών όπλων από τη μία πλευρά θα είχε ως αποτέλεσμα αντίποινα με πυρηνικά όπλα από την άλλη πλευρά, οδηγώντας σε καταστροφικό αποτέλεσμα και για τις δύο πλευρές.
Η έννοια της αμοιβαία εξασφαλισμένης καταστροφής αναπτύχθηκε κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου ως αποτρεπτικό μέσο για την αποτροπή της χρήσης πυρηνικών όπλων είτε από τις Ηνωμένες Πολιτείες είτε από τη Σοβιετική Ένωση.
Δοκιμάστηκε αποτρεπτικά με επιτυχία κατά την «κρίση της Κούβας» την δεκαετία 1960 επί προεδρίας Τζων Κένεντυ όταν η Σοβιετική Ένωση είχε στείλει εκεί πυραύλους στο κατώφλι των ΗΠΑ.
Β) Ο Θουκυδίδης ξεχωρίζοντας στην εποχή του την Σπάρτη και την Αθήνα (και τις περί αυτές συμμάχους πόλεις) αναφέρεται πρωτίστως σε στρατιωτική ισχύ.
Τον 21ο αιώνα εκτός από τις ΗΠΑ, και Κίνα πρέπει να ληφθούν υπόψιν σαν 3η δύναμη τουλάχιστον και η Ρωσία η οποία (χωρίς την συνδρομή των ΗΠΑ και του απρόθυμου Τραμπ) μπορεί να εξοντώσει χρησιμοποιώντας πυρηνικά ή μόνο ακόμη και με την απειλή αυτή μπορεί να επιβληθεί σε ολόκληρη την Ευρώπη . (Βλέπε τα άρθρα μου πόλεμος ΝΑΤΟ-Ρωσίας μέρος Α και Β 2025).
Τα πιο πάνω τον 21ο αιώνα βάζουν στο παιχνίδι και μικρότερες χώρες , όταν εκτός από τις ΗΠΑ , Ρωσία, Κίνα Αγγλία και Γαλλία, πυρηνικά όπλα κατέχουν οι Ινδία, Πακιστάν, το Ισραήλ (ανεπίσημα το τελευταίο 200 τουλάχιστον) και η πάντα επικίνδυνη Β. Κορέα.
Γ) Άλλη παράμετρος εκτός της Θουκυδίδιας λογικής αποδείχθηκε ιδιαίτερα τον 20ο και 21ο αιώνα η συμβολή μεμονωμένων ανθρώπων που με μόνες τις πράξεις και τον χαρακτήρα τους βασιζόμενοι και στην μεγάλη ισχύ τους μπορούν να αιματοκυλήσουν τον κόσμο
Ξεχωρίζουν φυσικά ο Hitler και την εποχή μας ο Πούτιν. Ο πρώτος μάλιστα χωρίς τα πυρηνικά που διαθέτει ο δεύτερος, μοιάζει συγκριτικά σαν ένας περιορισμένης επικινδυνότητας τρελός στο χρονοντούλαπο της ιστορίας.
Ο Πούτιν ήταν επικεφαλής των δημιουργών του δόγματος που αναπτύχθηκε στην Ρωσία (1999-2000) περί «αποκλιμάκωσης μιας πολεμικής σύρραξης δια της κλιμάκωσης με χρήση πυρηνικών όπλων». (De-escalation doctrine, of escalating to de-escalate). Αρχικά σαν Γενικός Γραμματέας του Ρωσικού συμβουλίου εθνικής ασφαλείας, που εν συνεχεία υπέγραψε και σαν επίσημο έγγραφο ως πρόεδρος της Ρωσικής Ομοσπονδίας.
Για να καταστεί όμως αποτελεσματική μια τέτοια απειλή, έπρεπε να γίνει πιστευτή. Έτσι σε όλα τα μεγάλης εμβέλειας γυμνάσια που διεξήγαγε η Ρωσία από το 2000, όλα περιελάμβαναν προσομοιώσεις περιορισμένων πυρηνικών χτυπημάτων.
Την απειλή αυτή για την εφαρμογή του πιο πάνω δόγματος ο Πούτιν την χρησιμοποίησε επανειλημμένα τόσο κατά τον Ουκρανικό πόλεμο (2022-26), όσο και κατά την προσάρτηση της Κριμαίας το 2014 αλλά και κατά την εισβολή του στην Γεωργία το 2008.(Βλέπε αναλυτικότερα επ’ αυτού στο βιβλίο μου «Τα σημεία των καιρών».)
Αν ζούσαμε την εποχή του Θουκυδίδη θα ζητούσαμε από το Μαντείο των Δελφών να μας πει τι μέλλει γενέσθαι στον κόσμο τούτο, εν όψει των πιο πάνω.
Στην σημερινή όμως εποχή φοβάμαι ότι θα πρέπει να προσφύγουμε στην Αποκάλυψη του Ιωάννη και στην προσευχή.
Η σημασία της επανεκλογής Φάρατζ
Ανεβαίνει ο υδράργυρος και… τα διυλιστήρια!
Ακολουθήστε το Lykavitos.gr στο Google News
και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
