Ο επανεκλεγείς προς έκπληξη όλων Λουίς Ινάσιο Λούλα ντα Σίλβα, ηγέτης της βραζιλιάνικης αριστεράς, πέρα από το τεράστιο βάρος υποσχέσεων που έδωσε, έχει και ένα κολοσσιαίο χρέος να αντιμετωπίσει. Ναι μεν η βραζιλιάνικη αριστερά κέρδισε τη μάχη της κάλπης το περασμένο Σαββατοκύριακο, τώρα όμως έχει μπροστά της ένα τεράστιο μέτωπο χρέους, το οποίο ο επανεκλεγείς Πρόεδρος Λούλα, μάλλον δεν έλαβε υπόψη του μοιράζοντας αφειδώς υποσχέσεις προς κάθε κατεύθυνση.

Του Αθανάσιου Χ. Παπανδρόπουλου

Ελάφρυνση από το χρέος των νοικοκυριών, δημόσια βοήθεια στους φτωχότερους, δωρεάν μεταφορές τα Σαββατοκύριακα: ο πρώην συνδικαλιστής δεν τσιγκουνεύτηκε δαπανηρές δεσμεύσεις, παρά το γεγονός ότι τα δημόσια οικονομικά έχουν ήδη στεγνώσει. Μια αδυσώπητη πραγματικότητα που ο Λούλα, ο οποίος έφυγε για τέταρτη θητεία στην ηγεσία της χώρας, θα πρέπει να αντιμετωπίσει, θέλοντας και μη.

Ενώ η μεγαλύτερη οικονομία της Λατινικής Αμερικής έχει σημειώσει έντονη ανάπτυξη τα τελευταία χρόνια - πάνω από 3% το 2023 και το 2024, πριν από μια ελαφρά επιβράδυνση το 2025 - η οποία ξεχωρίζει μεταξύ των γειτόνων της, επιβαρύνεται από δημόσιο και ιδιωτικό χρέος που διακυβεύει όλο και περισσότερο τις προοπτικές της.

«Το χρέος της χώρας ανέρχεται στο 80% τον ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος (ΑΕΠ), το οποίο είναι σημαντικό ποσοστό για μια αναδυόμενη χώρα», εξηγεί ο Jean-Louis Martin, αναπληρωτής ερευνητής για τη Λατινική Αμερική στο Γαλλικό Ινστιτούτο Διεθνών Σχέσεων (Ifri). Αλλά αυτό που είναι εντυπωσιακό είναι το κόστος του: η Μπραζίλια πληρώνει τους πιστωτές της με μέσο επιτόκιο άνω τον 13%». Ένα ασφάλιστρο κινδύνου για τα ομόλογα του βραζιλιάνικου δημοσίου που έχει ιδιαίτερα υψηλό τίμημα: πέρυσι, μόνο οι τόκοι του δημόσιου χρέους απορρόφησαν σχεδόν το 7,3% του ΑΕΠ (σε σύγκριση με περίπου 1,5% στη Ε.Ε.)», στη τροφοδοτώντας το δημόσιο έλλειμμα.        

Το χρέος των νοικοκυριών δεν είναι λιγότερο ανησυχητικό. Τον Σεπτέμβριο του 2026, το 82% των οικογενειών δήλωσε ότι είχε χρέη και το 30% είχε καθυστερήσεις, σύμφωνα με την CNC, μια οργάνωση εργοδοτών.

«Εκατομμύρια οικογένειες έχουν μπει στον φαύλο κύκλο του χρέους: οι μισθοί τους επιβαρύνονται κάθε μήνα από την αποπληρωμή προηγούμενων δανείων, γεγονός που τους αναγκάζει να συνάψουν νέα για να καλύψουν τα τρέχοντα έξοδα», εξηγεί ο Jean-Louis Martin. Αυτό τροφοδοτείται από το υπέρογκο κόστος της πίστωσης: τα επιτόκια των πιστωτικών καρτών υπερβαίνουν το 400% ετησίως για την ανακυκλούμενη πίστωση - δηλαδή το υπόλοιπο που αναβάλλεται όταν οι καταναλωτές δεν πληρώνουν ολόκληρο τον λογαριασμό - αναφέρει η κεντρική τράπεζα της χώρας. Εκτός από το βίτσιο της πίστωσης, υπάρχει και η παγίδα του διαδικτυακού στοιχήματος Αυτή η εθνική μάστιγα έκανε τα νοικοκυριά της Βραζιλίας να χάσουν σχεδόν 62,5 δισεκατομμύρια ρεάλ (10,3 δισεκατομμύρια ευρώ) πέρυσι. Η κυβέρνηση ανακοίνωσε πρόσφατα ότι ήθελε να τα απαγορεύσει.

Ωστόσο, ο Λούλα έχει προσπαθήσει αρκετές φορές να χαλαρώσει τη θηλιά. Το πρόγραμμα «Desenrola Brasil», που ξεκίνησε το 2023, έδωσε τη δυνατότητα στα πιο μέτρια νοικοκυριά να επαναδιαπραγματευθούν τους απλήρωτους λογαριασμούς τους με τις τράπεζες χάρη στις δημόσιες εγγυήσεις. Η πρώτη του έκδοση ωφέλησε περίπου 15 εκατομμύρια Βραζιλιάνους, σύμφωνα με το Reuters. Αλλά ο πρόεδρος δεν έχει χέρι στον κύριο μοχλό: το βασικό επιτόκιο, το οποίο εμπίπτει στην αποκλειστική δικαιοδοσία της κεντρικής τράπεζας της Βραζιλίας και το οποίο επί του παρόντος κορυφώνεται στο 13,75%. «Προσαρμοσμένο στον πληθωρισμό, έχουμε ένα πραγματικό ποσοστό 9,5%: αυτό είναι συγκλονιστικό για μια χώρα που δεν αντιμετωπίζει υπερπληθωρισμό και είναι μοναδικό στον κόσμο», λέει ο Jean-Louis Martin. Πίσω από αυτό, σύμφωνα με τον ειδικό, κρύβεται η επιτακτική ανάγκη να αποφευχθεί μια πολύ έντονη υποτίμηση του νομίσματος, αλλά και ένας σχεδόν «παράλογος» φόβος: αυτός της αναβίωσης των ανεξέλεγκτων τιμών της δεκαετίας του 1990, η μνήμη των οποίων παραμένει βαθιά ριζωμένη στις μνήμες των ανθρώπων.

Και από την άποψη αυτή, όπως γράφει και η «Φιγκαρό», «το κόστος των πιστώσεων εμποδίζει τις ιδιωτικές επενδύσεις, οι οποίες έχουν φτάσει το ανώτατο όριο του 18% του ΑΕΠ. Είναι δηλαδή πολύ μακριά από τον μέσο όρο των αναδυόμενων χωρών και τα επίπεδα που παρατηρούνται στις γειτονικές χώρες της Λατινικής Αμερικής. «Επί του παρόντος, μόνο τομείς που παράγουν μεγάλη ρευστότητα, όπως οι αγροτικές επιχειρήσεις, η εξόρυξη ή ο ενεργειακός τομέας, καταφέρνουν να κρατήσουν τη θέση τους όσο καλύτερα μπορούν. Για τους υπόλοιπους, η πρόσβαση σε πίστωση είναι σχεδόν αδύνατη και η δραστηριότητα αρχίζει να υποφέρει», λέει ο Jean-Louis Martin. Ο χρηματοπιστωτικός τομέας ευημερεί: αντιπροσωπεύει σχεδόν το 7% του ΑΕΠ της Βραζιλίας, επισημαίνει ο ερευνητής, σε σύγκριση με το μέγιστο 4% σε χώρες με συγκρίσιμο επίπεδο ανάπτυξης. «Με άλλα λόγια, επηρεάζει μύριες όσες οικονομικές πτυχές», λέει.

Υπό αυτές τις συνθήκες μέρος του ευρωπαϊκού και αμερικανικού οικονομικού τόπου, υποστηρίζει  ότι η μάχη του Λούλα για το χρέος θα είναι σκληρή και αβέβαιη. Με ότι αυτό συνεπάγεται και για τις κοινωνικές ισορροπίες.

Τα δε σημερινά μεγέθη της βραζιλιάνικης οικονομίας δεν βοηθούν. Το δημόσιο έλλειμμα έφτασε το 9,48% του ΑΕΠ το δωδεκάμηνο που έληξε τον Αύγουστο του 2026, σύμφωνα με την κεντρική τράπεζα. Εκτός από το οικονομικό αδιέξοδο, υπάρχει και το πολιτικό αδιέξοδο. «Χωρίς πλειοψηφία στο Κογκρέσο, ο Λούλα πρέπει να διαπραγματευτεί κάθε μεταρρύθμιση με τα κόμματα του κέντρου και της δεξιάς, των οποίων η υποστήριξη εξαρτάται ιδίως από τις πιστώσεις που προορίζονται για τα εδάφη τους», λέει ο Jean-Louis Martin. «Προς το παρόν, θα επιμείνει στη συνέχιση των μεταρρυθμίσεων φορολογικής απλούστευσης, χωρίς να μπορεί να προβεί σε θεμελιώδεις οικονομικές μεταρρυθμίσεις για να βγει από την παγίδα του χρέους», καταλήγει ο ερευνητής.

Και δεν αποκλείει για την παγκόσμια οικονομία η Βραζιλία να είναι τους μήνες που ακολουθούν ένας σοβαρός ασθενής.