Συνομιλία με έναν οικονομολόγο

Του Κώστα Χριστίδη*

Κύριε οικονομολόγε, πέστε μου, κατ’ αρχάς, είστε υπέρ της οικονομίας της ‘’αγοράς’’;

Ναι. Ορθότερα, είμαι υπέρ της ελεύθερης οικονομίας, η οποία χαρακτηρίζεται από δύο θεμελιώδη στοιχεία: Πρώτον, ότι οι αποφάσεις για την παραγωγή αγαθών και υπηρεσιών και για τη διαμόρφωση των διαφόρων κατηγοριών εισοδημάτων (όπως οι μισθοί, τα ενοίκια και τα κέρδη) λαμβάνονται μέσω της λειτουργίας της αγοράς, δηλ. του νόμου προσφοράς και ζήτησης . Δεύτερον, ότι αναγνωρίζονται δικαιώματα ιδιοκτησίας επί των συντελεστών της παραγωγής.

Ποιοι εναλλακτικοί τρόποι οργάνωσης της οικονομίας υπάρχουν;

Ο βασικός εναλλακτικός τρόπος είναι η διατεταγμένη οικονομία. Σε αυτήν, οι αποφάσεις που αναφέρθηκαν προηγουμένως λαμβάνονται από μία κεντρική αρχή προγραμματισμού με εξαναγκαστικό χαρακτήρα. Τα άτομα ενεργούν όχι για την επιδίωξη των δικών τους σκοπών αλλά ως όργανα για την εκπλήρωση σκοπών άλλων.

Και γιατί είστε υπέρ της ελεύθερης οικονομίας;

Είναι σημαντικό να γίνει κατανοητό ότι κατά τη λειτουργία του βασικού θεσμού της ελεύθερης οικονομίας, δηλ. της αγοράς, οι διαμορφούμενες τιμές εκπληρώνουν τρεις στόχους: Πρώτον, διαβιβάζουν σήματα για τον καλύτερο συντονισμό των οικονομικών αποφάσεων. Δεύτερον, λειτουργούν ως κίνητρα αφ’ ενός για να στρέφονται οι διαθέσιμοι πόροι προς τις χρήσεις εκείνες όπου υπάρχουν μεγαλύτερες ανάγκες και, επομένως, καλύτερες ανταμοιβές, και αφ’ ετέρου, για να παράγονται αγαθά και υπηρεσίες όσο το δυνατόν πιο ποιοτικά και φθηνά ώστε να είναι διεθνώς ανταγωνιστικά . Τρίτον, καθορίζουν ποιος λαμβάνει τι και πόσο – την κατανομή των εισοδημάτων. Τυχόν εκτεταμένη κρατική παρέμβαση στην τρίτη λειτουργία διαστρεβλώνει μέχρι πλήρους ακύρωσης τις δύο πρώτες λειτουργίες. Είμαι υπέρ της ελεύθερης οικονομίας γιατί η λογική επεξεργασία αλλά και η ιστορική παρατήρηση δείχνουν ότι το σύστημα αυτό, παντού και πάντοτε, παράγει περισσότερο πλούτο από ότι το σύστημα της διατεταγμένης οικονομίας. Επιπλέον, η οικονομική ελευθερία, που είναι βασικό συστατικό της ελευθερίας γενικότερα,  αποτελεί αναγκαία αλλά όχι ικανή συνθήκη για την ύπαρξη πολιτικής ελευθερίας σε μία χώρα.

Γιατί η ελεύθερη οικονομία παράγει περισσότερο πλούτο;

Για πολλούς λόγους. Θα μπορούσε κανείς να αναφέρει την ύπαρξη μειωμένων κινήτρων στο δημόσιο τομέα, την εκτεταμένη γραφειοκρατία, την έλλειψη συντονισμού και την απώλεια ελέγχου, κ.λπ. Ας περιορισθώ στη δραστηριότητα εκείνη που κατ’ εξοχήν δημιουργεί τα κέρδη μιας ιδιωτικής επιχείρησης, την καινοτομία, δηλ. τις αποφάσεις: ποια νέα προϊόντα να παραχθούν, ποιες νέες μέθοδοι και ποια νέα κεφάλαια να χρησιμοποιηθούν κ.λπ. Έστω ότι ένας επιχειρηματίας έχει μία νέα ιδέα που, κατά την κρίση του, έχει μία στις δέκα πιθανότητες να αποβεί επιτυχής. Εάν όμως συμβεί αυτό, μπορεί να αποφέρει κέρδη εκατονταπλάσια σε σχέση με το κόστος υλοποίησής της. Είναι ένα ‘’στοίχημα’’. Εάν αναληφθούν πολλά τέτοια στοιχήματα, το συνολικό αποτέλεσμα θα είναι πολύ ευνοϊκό για την κοινωνία. Οι επικερδείς καινοτομίες θα υπερκαλύψουν τις ζημιογόνες απόπειρες. Σε μία κρατική επιχείρηση, αντιστοίχως, ένα στέλεχος μπορεί να έχει μίαν ιδέα που να του φαίνεται εξαιρετική. Πρέπει, πρώτα, να πείσει περί αυτής τους ανωτέρους του. Δεύτερον, η δομή των κινήτρων είναι εντελώς διαφορετική. Εάν η ιδέα αποδειχθεί επιτυχής, μπορεί να λάβει έπαινο ή ένα μετάλλιο ή μία προαγωγή. Εάν αποτύχει, όπως συμβαίνει στις εννέα από δέκα περιπτώσεις, θα αντιμετωπίσει βαριές κατηγορίες, μπορεί να χάσει τη θέση του ή ακόμη και την ελευθερία του. Το όφελος της ενδεχόμενης επιτυχίας δεν αντισταθμίζει το κόστος της πιθανής αποτυχίας. Για την κοινωνία, αυτές οι συνθήκες οδηγούν σε ακαμψία και οικονομική υστέρηση.

Δηλαδή μας λέτε ότι η ελεύθερη οικονομία λειτουργεί σωστά, αυτόματα και δεν χρειάζεται κρατική παρέμβαση;

Αντιθέτως, το κράτος έχει ένα πολύ σημαντικό ρόλο να παίξει. Κατ’ αρχάς, μόνον αυτό μπορεί να δημιουργήσει το κατάλληλο θεσμικό πλαίσιο: αναγνώριση ιδιοκτησιακών δικαιωμάτων, τήρηση συμβολαίων, τόνωση ανταγωνισμού, νομοθετική λειτουργία γενικότερα, απονομή δικαιοσύνης, διασφάλιση δημόσιας τάξης. Επίσης, εθνική άμυνα, κατασκευή έργων υποδομής, χωροταξία και προστασία του περιβάλλοντος, εκδήλωση αλληλεγγύης και ενίσχυση των ασθενέστερων μελών της κοινωνίας (με κατάλληλους τρόπους, π.χ. με ελάχιστο εγγυημένο εισόδημα) και, βεβαίως, χρηματοδότηση όλων των παραπάνω δραστηριοτήτων. Προϋπόθεση για όλα τα παραπάνω είναι η πολιτική σταθερότητα, η οποία μπορεί να καταστεί κατά το δυνατόν πιο εφικτή με το κατάλληλο θεσμικό (συνταγματικό και εκλογικό) πλαίσιο. Εν ολίγοις το κράτος έχει να διαδραματίσει ένα τεράστιο ρυθμιστικό και εποπτικό ρόλο – όχι όμως και επιχειρηματικό.

Η ελεύθερη οικονομία δεν προκαλεί κοινωνικές αδικίες;

Προκαλεί ανισότητες, που άλλοτε είναι δικαιολογημένες, ως αποτέλεσμα διαφορετικών ικανοτήτων ή καλύτερης αξιοποίησης ευκαιριών, και άλλοτε αδικαιολόγητες. Σε κάθε περίπτωση το κράτος μπορεί και πρέπει να εκδηλώνει κοινωνική αλληλεγγύη εξασφαλίζοντας ένα μίνιμουμ επίπεδο διαβίωσης, περισσότερο με την παροχή χρηματοδότησης σε όσους έχουν ανάγκη και λιγότερο με την παροχή αυτούσιων αγαθών, παραγόμενων από δημόσιους υπαλλήλους. 

Πάντως για τα μνημόνια, που τόσα προβλήματα μας προκάλεσαν, ευθύνονται τα κόμματα που μας κυβέρνησαν, η Νέα Δημοκρατία και το ΠΑΣΟΚ. Συμφωνείτε;

Διαφωνώ. Σημασία έχουν όχι τόσο τα ονόματα των κομμάτων ή των πρωθυπουργών που κυβέρνησαν αλλά οι πολιτικές που εφάρμοσαν όταν κυβέρνησαν. Οι πολιτικές αυτές χαρακτηρίζονταν, άλλοτε λιγότερο και άλλο περισσότερο, από έντονο κρατισμό, αλόγιστη αύξηση των δημοσίων δαπανών, των φόρων, του δανεισμού και του δημόσιου χρέους, από πολλές παρεμβάσεις στην οικονομία, διορισμούς με τη σέσουλα στον ευρύτερο δημόσιο τομέα, έλλειψη αξιολόγησης δομών και προσώπων, λαϊκισμό και πελατειακές σχέσεις. Σε όλα αυτά τα αρνητικά χαρακτηριστικά, η Αριστερά – εντός ή εκτός εξουσίας, πρώτης ή δεύτερης φοράς, ‘’ριζοσπαστική’’ ή ‘’προοδευτική’’, κ.λπ. – πλειοδοτούσε για ακόμη περισσότερους διορισμούς, ματαίωση μεταρρυθμίσεων, περισσότερους φόρους, μεγαλύτερο κράτος. Είναι αυτές οι πολιτικές που κάποια στιγμή οδήγησαν το Ελληνικό Δημόσιο σε αδυναμία περαιτέρω δανεισμού και έφεραν αναπόφευκτα τα επώδυνα μνημόνια.

Από ό,τι μου είπατε, θεωρείτε ότι οι ιδιώτες έχουν καλύτερες προθέσεις από ότι οι πολιτικοί ή οι δημόσιοι υπάλληλοι;

Ασφαλώς όχι. Άπαντες επιδιώκουν τη μεγιστοποίηση του προσωπικού τους συμφέροντος (utility), όπως το αντιλαμβάνονται οι ίδιοι. Ο Adam Smith είχε γράψει τη διάσημη φράση ότι ‘’δεν είναι από την αγαθή προαίρεση του κρεοπώλη, του ζυθοποιού ή του αρτοποιού που περιμένουμε να εξασφαλίσουμε το δείπνο μας αλλά από την φροντίδα τους για το δικό τους συμφέρον‘’. 

Σχετική είναι και μία λιγότερο γνωστή φράση που χρησιμοποίησε ο Pierre Samuel du Pont de Nemours στη Γαλλική Εθνοσυνέλευση, το 1790: ‘’Κύριοι, είναι μία δυσάρεστη συνήθεια να υποθέτουμε κακές προθέσεις. Πρέπει να είμαστε επιεικείς ως προς τις προθέσεις. Ας τις θεωρούμε καλές, όπως συνήθως είναι. Δεν πρέπει, όμως, να είμαστε καθόλου επιεικείς έναντι αστήρικτων ή παράλογων συμπερασμάτων. Η κακή λογική έχει αθέλητα προκαλέσει πολύ περισσότερα εγκλήματα από όσα οι κακοί άνθρωποι έχουν σκόπιμα διαπράξει’’! 

*Ο Κώστας Χριστίδης είναι Νομικός - Οικονομολόγος

 

 

Ακολουθήστε το Lykavitos.gr στο Google News
και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις