Σε τροχιά… απεξάρτησης από τις ΗΠΑ έχουν πλέον εισέλθει οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις και εταιρείες, προκειμένου να μειώσουν την έκθεσή τους στην αμερικανική τεχνολογία, στους στρατιωτικούς εξοπλισμούς αλλά και στους ενεργειακούς πόρους, τη στιγμή που οι διατλαντικές σχέσεις συνεχίζουν να επιδεινώνονται.
Εδώ και δεκαετίες, η Ευρωπαϊκή Ένωση βασιζόταν στις εγγυήσεις του ΝΑΤΟ για την ασφάλεια του μπλοκ, καθώς και στην αμερικανική τεχνολογία για την ενίσχυση των επιχειρήσεών της. Ωστόσο, οι απειλές του Ντόναλντ Τραμπ ότι θα καταλάβει τη Γροιλανδία καθώς και οι επιθετικές δηλώσεις μελών της κυβέρνησής του κατά της Ευρώπης έχουν δώσει έναυσμα στους Ευρωπαίους ηγέτες ώστε να απευθύνουν νέες εκκλήσεις για «ανεξαρτησία».
«Εάν θέλουμε να μας πάρουν και πάλι στα σοβαρά, θα πρέπει να μάθουμε τη γλώσσα της πολιτικής ισχύος», δήλωσε ο Γερμανός καγκελάριος, Φρίντριχ Μερτς, την περασμένη εβδομάδα.
Από εντολές απαγόρευσης της χρήσης αμερικανικών εργαλείων για βιντεο-διασκέψεις μέχρι εμπορικές συμφωνίες με χώρες όπως η Ινδία, αλλά και μια ώθηση για την αναζήτηση νέων ενεργειακών προμηθευτών, οι προσπάθειες για ελαχιστοποίηση της ευρωπαϊκής εξάρτησης από τις ΗΠΑ επιταχύνονται συνεχώς. Οι ηγέτες της Ε.Ε. προειδοποιούν μάλιστα, από την πλευρά τους, ότι δεν είναι πιθανό οι διατλαντικές σχέσεις να επιστρέψουν στο προ-Τραμπ status quo.
Αξιωματούχοι της Ε.Ε. επισημαίνουν ότι αυτού του είδους τα μέτρα στοχεύουν στη «μείωση του ρίσκου» σε ό,τι αφορά τη σχέση της Ευρώπης με τις ΗΠΑ, παρά στην «αποσύνδεση» (ή «decoupling») – κάτι που θα σήμαινε μια ξεκάθαρη διακοπή των οικονομικών και στρατηγικών σχέσεων. Μέχρι πρόσφατα, και οι δύο αυτές εκφράσεις αφορούσαν τις ευρωπαϊκές προσπάθειες να μειώσει την εξάρτησή της από την Κίνα. Πλέον, άρχισαν να χρησιμοποιούνται για τις ΗΠΑ, τον κύριο εμπορικό εταίρο της Ευρώπης αλλά και υποστηρικτή της στον τομέα της ασφάλειας.
Σύμφωνα με το Politico, η προσπάθεια για αποσύνδεση βρίσκεται ακόμα σε αρχικό στάδιο. Οι ΗΠΑ παραμένουν μακράν ο μεγαλύτερος εμπορικός εταίρος της Ευρώπης και θα χρειαστούν χρόνια προκειμένου να «απογαλακτιστεί» το μπλοκ από την αμερικανική τεχνολογική και στρατιωτική υποστήριξη, σύμφωνα με τον Ζαν-Λικ Ντεμάρτι, ο οποίος ήταν επικεφαλής του τμήματος Εμπορίου της Κομισιόν υπό τον πρώην πρόεδρο του οργάνου, Ζαν Κλοντ Γιούνκερ.
«Σε ό,τι αφορά το εμπόριο, [οι ΗΠΑ] αντιπροσωπεύουν ένα σημαντικό ποσοστό των εξαγωγών μας», δήλωσε ο ίδιος. «Είναι μεγάλος λοιπόν ο αριθμός, αλλά δεν είναι και ζήτημα ζωής και θανάτου».
Στο πλαίσιο της αναζήτησης και άλλων εταίρων πέρα από τις ΗΠΑ, οι Βρυξέλλες έχουν συνάψει τους τελευταίους μήνες εμπορικές συμφωνίες με το μπλοκ των λατινοαμερικανικών χωρών της Mercosur, με την Ινδία αλλά και με την Ινδονησία. Επιπλέον, η Ε.Ε. αναμόρφωσε τη συμφωνία της με το Μεξικό, ενώ προέβη και στην αναβίωση των στάσιμων –μέχρι πρότινος– διαπραγματεύσεων με την Αυστραλία.
Άμυνα: Από το ΝΑΤΟ στην Ε.Ε.
Από τότε που η Γηραιά Ηπειρος αναδύθηκε από τις στάχτες του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου βασίζεται στο ΝΑΤΟ για την ασφάλειά της, με τη Συμμαχία ωστόσο να χρηματοδοτείται σε πολύ μεγάλο βαθμό από τις ΗΠΑ. Σε συνάντησή τους το Σαββατοκύριακο στο Ζάγκρεμπ της Κροατίας, οι συντηρητικοί Ευρωπαίοι ηγέτες, συμπεριλαμβανομένου του Μερτς, δήλωσαν ότι είναι καιρός για το μπλοκ να ενισχύσει τη δική του ρήτρα αμοιβαίας άμυνας, η οποία δεσμεύει τις χώρες της Ε.Ε. σε συμφωνία να υπερασπιστούν όποιο κράτος-μέλος δεχθεί επίθεση.
Παρά το γεγονός ότι η εν λόγω ρήτρα υπάρχει από το 2009, δεν θεωρείτο απαραίτητη, καθώς το άρθρο 5 του ΝΑΤΟ εξυπηρετούσε έναν παρόμοιο σκοπό. Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις, όμως, έχουν αρχίσει να αμφιβάλλουν για το κατά πόσο οι ΗΠΑ θα έσπευδαν να βοηθήσουν την Ευρώπη.
Στο Ζάγκρεμπ, οι ηγέτες καλωσόρισαν τον νέο ρόλο της Ε.Ε. ως παράγοντα ασφαλείας, αναθέτοντας μάλιστα σε δύο ηγέτες –άγνωστο μέχρι στιγμής σε ποιους– να προχωρήσουν με γοργούς ρυθμούς στην ανάπτυξη σχεδίων για να μετατρέψουν τη ρήτρα της Ε.Ε. από απλά λόγια σε μια ακλόνητη εγγύηση ασφάλειας.
«Εδώ και δεκαετίες, κάποιες χώρες έλεγαν “έχουμε το ΝΑΤΟ, γιατί να έχουμε και παράλληλες δομές;”», δήλωσε ανώτερος διπλωμάτης της Ε.Ε., ο οποίος μίλησε στο Politico υπό τον όρο της ανωνυμίας. Μετά τις εντάσεις από τις δηλώσεις Τραμπ για τη Γροιλανδία, «βρισκόμαστε αντιμέτωποι με αυτή την ανάγκη, πρέπει να δημιουργήσουμε δομές στρατιωτικής διοίκησης εντός της Ε.Ε.».
Σε δηλώσεις του προς αξιωματούχους της Ε.Ε. την περασμένη εβδομάδα, ο γενικός γραμματέας του ΝΑΤΟ, Μαρκ Ρούτε, δήλωσε ότι όποιος πιστεύει πως η Ευρώπη μπορεί να υπερασπιστεί τον εαυτό της χωρίς τις ΗΠΑ μπορεί «να συνεχίσει να ονειρεύεται».
Η Ευρώπη παραμένει σε σημαντικό βαθμό εξαρτημένη από τις στρατιωτικές ικανότητες των ΗΠΑ, κυρίως σε ό,τι αφορά τη στήριξη της Ουκρανίας στον πόλεμο κατά της Ρωσίας. Αλλά κάποιοι Ευρωπαίοι μιλούν πλέον ανοιχτά για το τίμημα μιας μειωμένης έκθεσης στις ΗΠΑ – και λένε πως είναι διαχειρίσιμο.
Τεχνολογία: Φεύγει το «Teams», έρχεται το «Visio»
Η προσπάθεια απομάκρυνσης από τις ΗΠΑ είναι ακόμα πιο ξεκάθαρη στον τομέα της τεχνολογίας, όπου η ευρωπαϊκή εξάρτηση από πλατφόρμες όπως η «Χ», η «Meta» και το «Google» αποτελεί εδώ και καιρό πηγή προβληματισμού για τους ψηφοφόρους της Ε.Ε., όπως και φάνηκε στην ευρεία υποστήριξη που έλαβε η τεχνολογική νομοθεσία του μπλοκ.
Η κυβέρνηση Μακρόν στη Γαλλία σχεδιάζει μάλιστα να απαγορεύσει τη χρήση αμερικανικών εργαλείων βιντεο-διάσκεψης από αξιωματούχους της. Αλλες χώρες, όπως η Γερμανία, εξετάζουν παρόμοιες αποφάσεις.
«Είναι ξεκάθαρο ότι η Ευρώπη περνάει τη φάση της ανεξαρτητοποίησής της», δήλωσε στο Politico την περασμένη εβδομάδα η Χένα Βιρκούνεν, υπεύθυνη της Κομισιόν για ζητήματα τεχνολογικής αυτονομίας. «Κατά το περασμένο έτος, όλοι συνειδητοποίησαν πόσο σημαντικό είναι να μην εξαρτιόμαστε από μία χώρα ή μία εταιρεία σε ό,τι αφορά κάποιες κρίσιμης σημασίας τεχνολογίες».
Η Γαλλία οδεύει προς την απαγόρευση της χρήσης πλατφορμών όπως το Google Meet, το Zoom και το Teams, δήλωσε εκπρόσωπος της γαλλικής κυβέρνησης στο Politico. Σύντομα, οι κυβερνητικοί αξιωματούχοι στη χώρα θα χρησιμοποιούν το «Visio», ένα εργαλείο βιντεο-διάσκεψης που λειτουργεί μέσω υποδομών που παρέχονται από τη γαλλική εταιρεία Outscale.
Παράλληλα, στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο οι βουλευτές παροτρύνουν την πρόεδρο Ρομπέρτα Μέτσολα να καταργήσει τη χρήση των αμερικανικών εργαλείων.
Στο μεταξύ, οι πολιτικοί στη Γερμανία επιθυμούν ένα γερμανικό ή ευρωπαϊκό εργαλείο που θα αντικαταστήσει το λογισμικό της αμερικανικής εταιρείας Palantir. «Τέτοιου είδους εξαρτήσεις από κρίσιμες τεχνολογίες αποτελούν φυσικά ένα τεράστιο πρόβλημα», δήλωσε στο Politico ο Σεμπάστιαν Φίντλερ, βουλευτής του SPD.
Ενέργεια: Ωρα για… ανοίγματα
Η ίδια τάση ανεξαρτητοποίησης παρατηρείται και στον ενεργειακό τομέα.
Περισσότερο από το ένα τέταρτο του αερίου της Ε.Ε. προέρχεται από τις ΗΠΑ, ένα ποσοστό που αναμένεται μάλιστα να αυξηθεί περαιτέρω μετά την επίσημη εφαρμογή της απαγόρευσης των ρωσικών προμηθειών.
Αξιωματούχοι της Ε.Ε., ωστόσο, μιλούν για τον κίνδυνο της αυξημένης εξάρτησης της Ευρώπης από τις ΗΠΑ και σε αυτή την περίπτωση. Οι ισχυρισμοί Τραμπ σχετικά με τη Γροιλανδία αποτέλεσε μια «ξεκάθαρη αφύπνιση» για την Ε.Ε., δείχνοντας ότι η ενέργεια δεν μπορεί πλέον να αντιμετωπίζεται ως κάτι ξεχωριστό από τις γεωπολιτικές τάσεις, όπως τόνισε πρόσφατα ο Επίτροπος Ενέργειας, Νταν Γιούργκενσεν.
Η κρίση στη Γροιλανδία ενέτεινε τις ανησυχίες ότι το μπλοκ κινδυνεύει να «πάει από τη μία εξάρτηση στην άλλη», πρόσθεσε ο Γιούργκενσεν, προσθέτοντας ότι, ως αποτέλεσμα, οι Βρυξέλλες ενισχύουν τις προσπάθειες για άνοιγμα σε περισσότερους εταίρους, εμβαθύνοντας τις συνομιλίες με εναλλακτικούς προμηθευτές όπως ο Καναδάς, το Κατάρ και οι χώρες της Βόρειας Αφρικής όπως η Αλγερία.
Χρηματοδότηση: Στροφή σε ευρωπαϊκές πληρωμές
Τα συστήματα πληρωμών έχουν επίσης τεθεί υπό εξέταση, με αξιωματούχους να απευθύνουν προειδοποιήσεις σχετικά με την υπερβολική εξάρτηση από αμερικανικά συστήματα πληρωμών όπως Mastercard και Visa.
Το ψηφιακό ευρώ, που η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα ετοιμάζεται να εκδώσει το 2029, στοχεύει στη μείωση αυτής της εξάρτησης, καθώς και στην παροχή ενός πανευρωπαϊκού κυρίαρχου μέσου πληρωμής.
«Με το ψηφιακό ευρώ, οι Ευρωπαίοι θα διατηρήσουν τον έλεγχο των χρημάτων τους, των επιλογών τους και του μέλλοντός τους», δήλωσε πέρυσι η πρόεδρος της ΕΚΤ, Κριστίν Λαγκάρντ.
Παράλληλα, ορισμένοι πολιτικοί στη Γερμανία κρούουν τον «κώδωνα» του κινδύνου για 1.236 τόνους αποθεμάτων χρυσού που διατηρεί η Γερμανία στην Ομοσπονδιακή Τράπεζα της Νέας Υόρκης.
«Σε μια εποχή αυξανόμενης παγκόσμιας αβεβαιότητας και υπό την απρόβλεπτη πολιτική του προέδρου Τραμπ στις ΗΠΑ, δεν είναι πλέον αποδεκτό» να υπάρχουν τόσο πολλά αποθέματα χρυσού εκεί, δήλωσε στο Der Spiegel η Μαρί Αγκνες Στρακ-Τσίμερμαν, Γερμανίδα πολιτικός από το Ελεύθερο Δημοκρατικό Κόμμα, η οποία επίσης προεδρεύει της Επιτροπής Αάμυνας του Κοινοβουλίου.
Σημειώνεται μάλιστα ότι αρκετές ευρωπαϊκές χώρες ασκούν πιέσεις στην Ε.Ε. να ευνοήσει τους Ευρωπαίους κατασκευαστές όσον αφορά τη δαπάνη δημόσιου χρήματος της Ε.Ε. με ρήτρες τύπου «Αγοράστε ευρωπαϊκά».
Μέχρι πριν από λίγα χρόνια, χώρες όπως η Πολωνία, η Ολλανδία ή τα κράτη της Βαλτικής δεν θα είχαν συμφωνήσει ποτέ σε τέτοιου είδους ρήτρες. Αλλά ακόμη και αυτές οι χώρες υποστηρίζουν πλέον τις εκκλήσεις να δοθεί προτεραιότητα στις αγορές από εταιρείες με έδρα την Ε.Ε.
Στρατιωτικές επενδύσεις: Η Ευρώπη να ενισχύσει τον εαυτό της
Πρόγραμμα της Ε.Ε. ύψους 150 δισ. ευρώ, που στόχο έχει να βοηθήσει τις χώρες να ενισχύσουν τις αμυντικές τους επενδύσεις και το οποίο ολοκληρώθηκε τον Μάιο του περασμένου έτους, ορίζει ότι το ποσοστό μιας αγοράς, με βάση το κόστος, δεν πρέπει να προέρχεται σε ποσοστό μεγαλύτερο του 35% από χώρες εκτός Ε.Ε. και από χώρες-εταίρους όπως η Νορβηγία και η Ουκρανία. Οι ΗΠΑ δεν θεωρούνται χώρα-εταίρος στο πλαίσιο του προγράμματος.
Προς το παρόν, οι ευρωπαϊκές χώρες βασίζονται σε μεγάλο βαθμό στις ΗΠΑ σε τομείς στρατιωτικής ικανότητας, όπως η επιτήρηση και η αναγνώριση, οι πληροφορίες, η στρατηγική μεταφορά, η πυραυλική άμυνα και τα διαστημικά μέσα. Αλλά το Ευρωπαϊκό Λαϊκό Κόμμα λέει ότι αυτοί ακριβώς είναι οι τομείς στους οποίους η Ευρώπη πρέπει να ενισχύσει τις δικές της δυνατότητες.
Οταν οι ηγέτες της Ε.Ε. από το ΕΛΚ συμφώνησαν τον οδικό χάρτη του 2026 στο Ζάγκρεμπ, δήλωσαν ότι η αρχή «Αγοράστε Ευρωπαϊκά» θα πρέπει να εφαρμοστεί σε μια επερχόμενη πρόταση της Κομισιόν για τις κοινές προμήθειες.
Ο τίτλος του οδικού χάρτη του ΕΛΚ για το 2026; «Ωρα για ανεξαρτησία».