Ο πόλεμος στην Ουκρανία έχει συχνά συγκριθεί με τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο εξαιτίας των σκληρών επιθέσεων πεζικού και των μεγάλων απωλειών. Ωστόσο, η ιδέα ότι θα μπορούσε να ξεπεράσει σε διάρκεια μια σύγκρουση τόσο μακρά και αιματηρή όσο ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος έμοιαζε μέχρι πρόσφατα αδιανόητη.

Κι όμως, αυτό ακριβώς συνέβη την Πέμπτη. Ο πόλεμος στην Ουκρανία, ο οποίος συμπλήρωσε 1.569 ημέρες, δηλαδή περισσότερα από τέσσερα χρόνια και τρεις μήνες, ξεπέρασε πλέον σε διάρκεια τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Όταν ο πρόεδρος της Ρωσίας, Βλαντίμιρ Πούτιν, έστειλε τα ρωσικά στρατεύματα στην Ουκρανία τον Φεβρουάριο του 2022, πίστευε ότι η χώρα θα κατέρρεε μέσα σε λίγες ημέρες. Μετά την ουκρανική αντεπίθεση που απώθησε τις ρωσικές δυνάμεις και τη μετατροπή της σύγκρουσης σε πόλεμο φθοράς, ακόμα και πολλοί από όσους πολεμούσαν δεν μπορούσαν να φανταστούν ότι θα διαρκούσε τόσο πολύ.

«Πίστευα ότι ίσως κρατούσε δύο ή τρία χρόνια και στη συνέχεια οι πολιτικοί θα έβρισκαν κάποιο είδος συναίνεσης», δήλωσε Ουκρανός στρατιώτης, ο οποίος για λόγους ασφαλείας έδωσε μόνο το διακριτικό του όνομα, «Φρανς», αναφορά στη θητεία του στη Γαλλική Λεγεώνα των Ξένων.

Χωρίς ορατό τέλος παρά τις συζητήσεις για ειρήνη

Ο πόλεμος συνεχίζεται αδιάκοπα και, με τις ειρηνευτικές συνομιλίες να παραμένουν σε αδιέξοδο, δεν διαφαίνεται σύντομα το τέλος του, σύμφωνα με τους New York Times. Δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι περίπου οι μισοί Ουκρανοί πιστεύουν πως η σύγκρουση δεν θα τερματιστεί πριν από το επόμενο έτος, γεγονός που θα την έφερνε πιο κοντά σε ένα ακόμα ιστορικό ορόσημο: τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, ο οποίος κράτησε έξι χρόνια.

Παράλληλα, πολλοί Ουκρανοί υποστηρίζουν ότι ο σημερινός πόλεμος ξεκίνησε ουσιαστικά το 2014, όταν ρωσικές δυνάμεις κατέλαβαν την Κριμαία.

Οι ιστορικοί επισημαίνουν ότι οι παραλληλισμοί με τους δύο παγκόσμιους πολέμους έχουν τα όριά τους. Η παγκόσμια κλίμακα εκείνων των συγκρούσεων, με πολλά μέτωπα και στρατούς, καθιστά δύσκολες τις συγκρίσεις ως προς τις απώλειες και την ισχύ πυρός. Επιπλέον, η Ουκρανία δεν υπήρχε ως ανεξάρτητο κράτος κατά τη διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου.

Ωστόσο, σύμφωνα με τον Ουκρανό ιστορικό, Γιαροσλάβ Χριτσάκ, ο πόλεμος στην Ουκρανία είναι πιθανό να καταγραφεί ως μία από τις πλέον καθοριστικές συγκρούσεις της σύγχρονης ευρωπαϊκής ιστορίας. Όπως και ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος, έχει ήδη μετασχηματίσει τη γεωπολιτική της Ευρώπης, αναδιαμορφώνοντας στρατιωτικές συμμαχίες και οδηγώντας σε εξοπλιστική ενίσχυση που δεν είχε παρατηρηθεί εδώ και δεκαετίες.

Από τα άρματα μάχης και τα αεροπλάνα στα drones

Στρατιωτικοί αναλυτές επισημαίνουν ότι και οι δύο συγκρούσεις άλλαξαν ριζικά τη φύση του πολέμου μέσω της εισαγωγής νέων τεχνολογιών. Πριν από έναν αιώνα, τα αεροπλάνα και τα άρματα μάχης μεταμόρφωσαν το πεδίο των συγκρούσεων. Σήμερα, τον ίδιο ρόλο διαδραματίζουν τα drones στον αέρα, στη θάλασσα και στην ξηρά.

Σε αμφότερες τις περιπτώσεις, οι τεχνολογικές εξελίξεις κατέστησαν τον πόλεμο ακόμα πιο σκληρό για τον άνθρωπο.

«Από πολλές απόψεις, αυτός ο πόλεμος στην Ουκρανία είναι εκείνος που μοιάζει περισσότερο με τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο», δήλωσε ο Μισέλ Γκογιά, πρώην Γάλλος συνταγματάρχης και στρατιωτικός ιστορικός.

Η σύγκριση ξεκινά ήδη από την αρχική φάση των δύο πολέμων. Το 1914 οι Γερμανοί εξαπέλυσαν ταχεία επίθεση προς το Παρίσι με στόχο μια γρήγορη νίκη. Αντίστοιχα, οι ρωσικές δυνάμεις κινήθηκαν ταχύτατα προς το Κίεβο το 2022. Και στις δύο περιπτώσεις οι επιτιθέμενοι έφτασαν κοντά στον στόχο τους, αλλά τελικά απωθήθηκαν.

Στη συνέχεια, και οι δύο πόλεμοι εξελίχθηκαν σε συγκρούσεις σε μεγάλο βαθμό με σταθερά μέτωπα. Όταν οι στρατιώτες στην Ουκρανία κατέφυγαν σε χαρακώματα και οχυρώσεις στα τέλη του 2022, οι ιστορικοί έκαναν λόγο για επιστροφή στον πόλεμο χαρακωμάτων του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου.

Οι εικόνες από τα χαρακώματα της ανατολικής Ουκρανίας θύμιζαν έντονα εκείνες της βόρειας Γαλλίας έναν αιώνα νωρίτερα. Ουκρανοί και Ρώσοι στρατιώτες συχνά χωρίζονταν από μερικές μόνο εκατοντάδες μέτρα, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις μπορούσαν ακόμα και να βλέπουν ο ένας τον άλλον. Οι επιθέσεις ξεκινούσαν με σφοδρούς βομβαρδισμούς πυροβολικού που στόχευαν στην καθήλωση του αντιπάλου και ακολουθούσαν επιθέσεις πεζικού εναντίον των εχθρικών χαρακωμάτων.

«Γενικά, όταν το μέτωπο παγώνει, επιστρέφεις στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο», ανέφερε ο Γκογιά.

Όπως πρόσθεσε, και στις δύο συγκρούσεις ήταν η ένταση της ισχύος πυρός, κυρίως του πυροβολικού, που ανάγκασε τους στρατούς να στραφούν στα χαρακώματα. «Θάβεσαι για να προστατευτείς», είπε χαρακτηριστικά.

Τα drones άλλαξαν τους κανόνες του πολέμου

Η εξίσωση αυτή άλλαξε αργότερα στην Ουκρανία με την εμφάνιση μιας νέας κατηγορίας όπλων: των drones. Τα ανοιχτά δίκτυα χαρακωμάτων έγιναν ιδιαίτερα επικίνδυνα, καθώς τα drones επιτηρούσαν το πεδίο της μάχης όλο το εικοσιτετράωρο και πραγματοποιούσαν χτυπήματα με μεγαλύτερη ακρίβεια από τα βλήματα πυροβολικού.

Σήμερα, όπως λένε Ουκρανοί στρατιώτες, η επιβίωση εξαρτάται από μικρότερες και βαθύτερες οχυρώσεις. Αντί για εκτεταμένα δίκτυα χαρακωμάτων, οι στρατιώτες καταφεύγουν σε υπόγεια καταφύγια που φιλοξενούν λίγα μόνο άτομα. Τα καταφύγια αυτά είναι αρκετά μικρά, ώστε να μην εντοπίζονται εύκολα από αέρος και αρκετά βαθιά, ώστε να αντέχουν σε επιθέσεις.

Ένας στρατιώτης που επιχειρεί μόνος του συχνά σκάβει θέση ελάχιστα μεγαλύτερη από μια ατομική τάφρο.

Σε πρόσφατη συνέντευξη κοντά στο νότιο μέτωπο της Ουκρανίας, ένας Ουκρανός διοικητής, ο οποίος επίσης χρησιμοποίησε μόνο το διακριτικό του όνομα «Σάουρ» για λόγους ασφαλείας, περιέγραψε πως οι άνδρες του χρειάστηκε να επιτεθούν τέσσερις φορές σε καλά οχυρωμένο ρωσικό καταφύγιο πριν αναγκάσουν τον στρατιώτη που βρισκόταν μέσα να παραδοθεί.

Σύμφωνα με τον ίδιο, το καταφύγιο διέθετε γωνίες σε ορθή γωνία και ενισχύσεις από μεταλλικά φύλλα σχεδιασμένα, ώστε να απορροφούν το ωστικό κύμα μιας έκρηξης.

Ο διοικητής, ο οποίος ηγείται του 5ου Κέντρου της Διεθνούς Λεγεώνας, που αποτελεί μέρος των δυνάμεων στρατιωτικών πληροφοριών της Ουκρανίας, δήλωσε ότι μετέφερε τον αιχμάλωτο Ρώσο στρατιώτη στο εκπαιδευτικό κέντρο της μονάδας του και του ζήτησε να κατασκευάσει παρόμοια θέση ώστε να μελετήσει τον τρόπο κατασκευής της.

«Σε αυτό το περιβάλλον, όσοι σκάβουν επιβιώνουν περισσότερο και παραμένουν ασφαλέστεροι», είπε ο «Φρανς».

Καθώς τα drones κυριαρχούν ολοένα και περισσότερο στο πεδίο της μάχης, τα αντικριστά δίκτυα χαρακωμάτων του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου έχουν δώσει τη θέση τους σε μια εκτεταμένη αμφισβητούμενη ζώνη μάχης γεμάτη υπόγειες θέσεις. Μέσα σε αυτή τη «ζώνη θανάτου», κάθε κίνηση εντοπίζεται γρήγορα και γίνεται στόχος επιθέσεων από drones.

Οι μαζικές επιθέσεις στρατευμάτων, όπως εκείνες που χαρακτήριζαν τις μάχες πριν από έναν αιώνα, έχουν πλέον καταστεί σχεδόν αδύνατες εξαιτίας της συνεχούς επιτήρησης από drones. Στη θέση τους έχουν εμφανιστεί επιθέσεις που πραγματοποιούνται από έναν ή δύο στρατιώτες.

Η καταστροφή θυμίζει τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο

Τα άρματα μάχης, τα οποία πρωτοεμφανίστηκαν το 1916, παρέμεναν ιδιαίτερα επικίνδυνα όπλα κατά τα πρώτα χρόνια του πολέμου στην Ουκρανία. Σήμερα χρησιμοποιούνται σπάνια, καθώς το μέγεθός τους τα καθιστά εύκολους στόχους για τα drones, αν και ορισμένα έχουν τροποποιηθεί με μεταλλικά προστατευτικά κλουβιά, μετατρέποντάς τα σε οχήματα που θυμίζουν τον κόσμο του «Mad Max».

Παρότι το σημερινό πεδίο της μάχης μοιάζει ολοένα και λιγότερο με εκείνο πριν από έναν αιώνα, η έκταση της καταστροφής παρουσιάζει εντυπωσιακές ομοιότητες.

Σε ουκρανικά κέντρα διοίκησης κοντά στο μέτωπο, οι ζωντανές εικόνες από αναγνωριστικά drones αποκαλύπτουν τοπία που θυμίζουν τα πεδία μαχών του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, με διαλυμένα δέντρα, κατεστραμμένα σπίτια και χωράφια γεμάτα κρατήρες από οβίδες.

Οι απώλειες είναι δύσκολο να συγκριθούν λόγω της διαφορετικής κλίμακας των δύο πολέμων. Πριν από έναν αιώνα, εκατομμύρια στρατιώτες πολεμούσαν σε πολλαπλά μέτωπα στην Ευρώπη. Σήμερα, οι εμπλεκόμενες δυνάμεις αριθμούν εκατοντάδες χιλιάδες στρατιώτες.

Κατά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο έχασαν τη ζωή τους περίπου 9 έως 11 εκατομμύρια στρατιώτες, ενώ στην Ουκρανία οι απώλειες μέχρι σήμερα υπολογίζονται σε περίπου μισό εκατομμύριο.

Παρ’ όλα αυτά, στρατιωτικοί αναλυτές και αξιωματούχοι, μεταξύ των οποίων και ο ναύαρχος, Πιερ Βαντιέ, ο οποίος κατέχει τη θέση του Ανώτατου Συμμαχικού Διοικητή Μετασχηματισμού του ΝΑΤΟ, υποστηρίζουν ότι τα drones έχουν καταστήσει το ουκρανικό πεδίο μάχης εξίσου θανατηφόρο με εκείνο του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Ο ναύαρχος έκανε αυτή τη σύγκριση μετά από επίσκεψη μελετητικού χαρακτήρα στην Ουκρανία την άνοιξη.

Οι μάχες είναι τόσο εξαντλητικές ώστε η ρωσική προέλαση σε ορισμένες περιπτώσεις υπήρξε πιο αργή ακόμη και από εκείνη που καταγράφηκε σε μερικές από τις πλέον αδιέξοδες μάχες του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου.

Σύμφωνα με ανάλυση του Κέντρου Στρατηγικών και Διεθνών Σπουδών με έδρα την Ουάσινγκτον, η ρωσική επίθεση προς το Ποκρόβσκ, πόλη της ανατολικής Ουκρανίας που πρόσφατα κατέλαβε πλήρως, προχωρούσε με μέσο ρυθμό περίπου 68 μέτρων την ημέρα, πιο αργά από ό,τι στη φονική Μάχη του Σομ κατά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Μπορεί να σπάσει το αδιέξοδο;

Το ερώτημα πλέον είναι αν κάποια από τις δύο πλευρές μπορεί να ανατρέψει το αδιέξοδο.

Κατά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι Σύμμαχοι επικράτησαν συνδυάζοντας οικονομική πίεση στη Γερμανία μέσω αυστηρού ναυτικού αποκλεισμού και στρατιωτική πίεση μέσω συνεχών επιθετικών επιχειρήσεων.

Η ουκρανική στρατηγική για τον τερματισμό του πολέμου παρουσιάζει ορισμένες ομοιότητες με εκείνη την προσέγγιση.

Οι επιθέσεις drones εναντίον των ρωσικών πετρελαϊκών υποδομών, που αποτελούν τη ραχοκοκαλιά της οικονομίας της χώρας, έχουν στόχο να περιορίσουν την ικανότητα της Μόσχας να χρηματοδοτεί την πολεμική της προσπάθεια.

Το Κίεβο δεν διαθέτει το ανθρώπινο δυναμικό που θα του επέτρεπε να επαναλάβει τις μεγάλες επιθετικές επιχειρήσεις του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Ωστόσο, έχει κατακλύσει το πεδίο της μάχης με μικρά επιθετικά drones, ελπίζοντας να προκαλέσει μη βιώσιμες απώλειες στον ρωσικό στρατό.

«Αυτός είναι ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος, αλλά με drones», δήλωσε ο ιστορικός Γιαροσλάβ Χριτσάκ.