Δύο διαφορετικές συναντήσεις, δύο αντίθετες γεωπολιτικές προσεγγίσεις και ένα κοινό χαρακτηριστικό: η προσπάθεια του Ντόναλντ Τραμπ να διατηρήσει ανοιχτούς διαύλους επικοινωνίας με όλες τις μεγάλες δυνάμεις.

Η πρόσφατη ασιατική περιοδεία του Αμερικανού προέδρου ανέδειξε τις αντιφάσεις της εξωτερικής πολιτικής των ΗΠΑ, αλλά και τις νέες ισορροπίες που επιχειρούν να διαμορφωθούν στη διεθνή σκηνή.

Μέσα σε διάστημα μόλις 48 ωρών, ο Τραμπ συναντήθηκε στη Μανίλα με τους ηγέτες της Ιαπωνίας, της Ινδίας και της Αυστραλίας, στο πλαίσιο της συμμαχίας Quad, η οποία αποσκοπεί στην αντιμετώπιση της αυξανόμενης κινεζικής επιρροής στον Ινδοειρηνικό. Δύο ημέρες αργότερα, βρέθηκε στο ίδιο τραπέζι με τον Κινέζο πρόεδρο Σι Τζινπίνγκ και τον Ρώσο πρόεδρο Βλαντίμιρ Πούτιν, σε μια ιστορική τριμερή συνάντηση στη Σενζέν.

Και στις δύο περιπτώσεις, ο Αμερικανός πρόεδρος χρησιμοποίησε την ίδια χαρακτηριστική έκφραση, αποκαλώντας τους συνομιλητές του «φίλους» του. Πίσω, ωστόσο, από τη φιλική ρητορική, αναδεικνύονται δύο διαφορετικά μοντέλα διεθνούς συνεργασίας και δύο διαφορετικές αντιλήψεις για το πώς πρέπει να οργανωθεί η παγκόσμια τάξη.

Από τη συμμαχία Quad στο τραπέζι με Σι και Πούτιν

Η πρώτη συνάντηση πραγματοποιήθηκε στις 17 Νοεμβρίου στη Μανίλα, όπου ο Ντόναλντ Τραμπ συναντήθηκε με την πρωθυπουργό της Ιαπωνίας, Σανάε Τακαΐτσι, τον πρωθυπουργό της Ινδίας, Ναρέντρα Μόντι, και τον πρωθυπουργό της Αυστραλίας, Άντονι Αλμπανέζι.

Η Quad αποτελεί ένα σχήμα συνεργασίας τεσσάρων δημοκρατικών κρατών, με βασικό στόχο τη διατήρηση της σταθερότητας και την εξισορρόπηση της κινεζικής ισχύος στην περιοχή του Ινδοειρηνικού.

Το κλίμα στη συνάντηση ήταν χαλαρό, με τον Τραμπ να αστειεύεται με τους συνομιλητές του και να τους χαρακτηρίζει εξαιρετικούς ανθρώπους. Μάλιστα, διαβεβαίωσε τους ηγέτες ότι μπορούν να επικοινωνούν απευθείας μαζί του, λέγοντας πως τόσο το προσωπικό του τηλέφωνο όσο και το Οβάλ Γραφείο είναι πάντα διαθέσιμα.

Δύο ημέρες αργότερα, το σκηνικό άλλαξε ριζικά. Στη Σενζέν της Κίνας, ο Αμερικανός πρόεδρος συναντήθηκε με τον Σι Τζινπίνγκ και τον Βλαντίμιρ Πούτιν σε ένα πολυτελές κρατικό συγκρότημα, σε μια συνάντηση με έντονο συμβολισμό για τις διεθνείς εξελίξεις.

Οι τρεις ηγέτες κάθισαν γύρω από ένα μεγάλο κυκλικό τραπέζι, ενώ η ατμόσφαιρα ήταν περισσότερο επίσημη και λιγότερο αυθόρμητη. Ο Σι διάβαζε από προετοιμασμένο κείμενο, ο Πούτιν εξέταζε τα έγγραφα μπροστά του και ο Τραμπ εμφανιζόταν πιο χαλαρός.

Δύο διαφορετικά οράματα για την παγκόσμια τάξη

Η βασική διαφορά των δύο συναντήσεων δεν περιορίζεται στη σύνθεση των συμμετεχόντων ή στο διπλωματικό πρωτόκολλο. Αφορά κυρίως τη φιλοσοφία διεθνούς συνεργασίας που εκπροσωπεί κάθε σχήμα.

Όπως επισημαίνει ανάλυση του Associated Press, η Quad αντιπροσωπεύει το μοντέλο συνεργασίας μεταξύ δημοκρατικών κρατών, που στηρίζεται σε κοινές αρχές, θεσμούς και κανόνες διεθνούς συμπεριφοράς.

Αντίθετα, η τριμερής συνάντηση Τραμπ, Σι και Πούτιν παραπέμπει σε μια διαφορετική προσέγγιση, όπου οι ισχυρότερες χώρες διαπραγματεύονται απευθείας μεταξύ τους και επιδιώκουν να αναγνωρίσουν τις αντίστοιχες σφαίρες επιρροής τους.

Ο Κεν Μοριγιάσου, ανώτερος ερευνητής για θέματα Ασίας στο Ινστιτούτο Χάντσον, περιγράφει την Quad ως έκφραση της μεταπολεμικής διεθνούς τάξης, ενώ εκτιμά ότι η τριμερής συνάντηση δημιουργεί την προοπτική ενός συστήματος στο οποίο τρεις μεγάλες δυνάμεις βρίσκονται πάνω από τις υπόλοιπες.

Η διάκριση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε μια περίοδο κατά την οποία οι παραδοσιακές ισορροπίες ισχύος μεταβάλλονται και η διεθνής διπλωματία αναζητά νέες μορφές συνεννόησης.

Δύο ανακοινώσεις με διαφορετικά μηνύματα

Οι διαφορετικές προσεγγίσεις αποτυπώθηκαν και στα κείμενα που δημοσιοποιήθηκαν μετά τις δύο συναντήσεις.

Οι ηγέτες της Quad χαρακτήρισαν τη συνεργασία τους «δύναμη για το καλό» και σύμπραξη που είναι προσηλωμένη στην ειρήνη, τη σταθερότητα και την ευημερία.

Η κοινή ανακοίνωση περιλάμβανε συγκεκριμένους τομείς συνεργασίας, όπως η τεχνητή νοημοσύνη, η κυβερνοασφάλεια και η θαλάσσια επιτήρηση. Πρόκειται για πεδία που συνδέονται άμεσα με την τεχνολογική υπεροχή, την ασφάλεια και τον ανταγωνισμό στον Ινδοειρηνικό.

Αντίθετα, η κοινή δήλωση ΗΠΑ, Κίνας και Ρωσίας επικεντρώθηκε στη μεταρρύθμιση του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών, στην αύξηση των προμηθειών πετρελαίου και στην αντίθεση προς τους πυρηνικούς πολέμους.

Σύμφωνα με την ανάλυση του Associated Press, η ανακοίνωση της Quad είχε πιο ουσιαστικό περιεχόμενο και αποτύπωνε τη σύγκλιση των τεσσάρων χωρών, ενώ η δήλωση της τριμερούς συνάντησης είχε κυρίως συμβολικό χαρακτήρα.

Ωστόσο, ο Έντγκαρ Κέιγκαν, πρώην πρεσβευτής των ΗΠΑ στη Μαλαισία και νυν ανώτερος σύμβουλος στο Κέντρο Στρατηγικών και Διεθνών Σπουδών (CSIS), εκτίμησε ότι η τριμερής ανακοίνωση περιείχε περισσότερες λεπτομέρειες από όσες αναμένονταν. Ιδιαίτερη σημασία απέδωσε στις αναφορές για τα πυρηνικά όπλα και τη συνέχιση του διαλόγου, τις οποίες χαρακτήρισε σημαντική παραχώρηση από την κινεζική πλευρά.

Η στρατηγική Τραμπ και οι ισορροπίες των μεγάλων δυνάμεων

Η διπλωματική προσέγγιση του Ντόναλντ Τραμπ φαίνεται να συνδυάζει δύο διαφορετικές στρατηγικές. Από τη μία πλευρά, επιδιώκει να ενισχύσει τις συνεργασίες με χώρες που θέλουν να περιορίσουν την κινεζική επιρροή. Από την άλλη, διατηρεί ανοιχτούς διαύλους επικοινωνίας με το Πεκίνο και τη Μόσχα, επιδιώκοντας απευθείας συνεννοήσεις με τους ηγέτες τους.

Ο ίδιος υπερασπίστηκε αυτή την επιλογή, υποστηρίζοντας ότι οι διαφωνίες μεταξύ κρατών δεν πρέπει να αποτελούν εμπόδιο στον διάλογο. Όπως δήλωσε, οι προηγούμενοι ηγέτες συχνά απέφευγαν να συνομιλούν με χώρες με τις οποίες είχαν διαφωνίες, ενώ η δική του προσέγγιση είναι διαφορετική.

Το ερώτημα, ωστόσο, είναι κατά πόσο αυτή η διπλή στρατηγική μπορεί να αποφέρει ουσιαστικά αποτελέσματα ή εάν θα δημιουργήσει μεγαλύτερη αβεβαιότητα στους παραδοσιακούς συμμάχους των ΗΠΑ.

Η προοπτική μιας διεθνούς τάξης στην οποία οι μεγάλες δυνάμεις διαπραγματεύονται απευθείας για τα συμφέροντά τους προκαλεί προβληματισμό για τον ρόλο των μικρότερων κρατών και τη θέση των παραδοσιακών διεθνών θεσμών.

Οι δύο συναντήσεις στην Ασία έδειξαν ότι η Ουάσιγκτον δεν επιθυμεί να περιορίσει τις διπλωματικές της επιλογές. Ο Τραμπ επιχειρεί να διατηρήσει σχέσεις τόσο με τους συμμάχους που αποτελούν αντίβαρο στην Κίνα όσο και με τους δύο ισχυρότερους γεωπολιτικούς ανταγωνιστές των ΗΠΑ.

Το αν αυτή η τακτική θα οδηγήσει σε μια πιο σταθερή διεθνή ισορροπία ή θα επιταχύνει τη μετάβαση σε έναν κόσμο όπου οι μεγάλες δυνάμεις καθορίζουν τους κανόνες, παραμένει ένα από τα σημαντικότερα ερωτήματα της νέας γεωπολιτικής πραγματικότητας.