Η σερτραλίνη, ένα από τα πιο διαδεδομένα αντικαταθλιπτικά στον κόσμο, δεν σταματά την πορεία της στον ανθρώπινο οργανισμό. Μετά τη χρήση, μέρος της ουσίας ή των μεταβολιτών της αποβάλλεται μέσω των ούρων, περνά στο αποχετευτικό σύστημα και, όταν η επεξεργασία των λυμάτων είναι ανεπαρκής, μπορεί να καταλήξει στη θάλασσα. Αυτό δείχνει νέα έρευνα του EcoShark Project, μιας επιστημονικής πρωτοβουλίας που παρακολουθεί από το 2018 την υγεία των καρχαριών στις ακτές του Ρίο ντε Τζανέιρο. Η ομάδα, με επικεφαλής τη Mariana Alonso, καθηγήτρια στο Ινστιτούτο Βιοφυσικής Carlos Chagas Filho του Ομοσπονδιακού Πανεπιστημίου του Ρίο ντε Τζανέιρο, εντόπισε σερτραλίνη στον εγκεφαλικό ιστό σφυροκέφαλων καρχαριών.
Τα ζώα ανήκαν στα είδη Sphyrna lewini και Sphyrna zygaena, τα οποία θεωρούνται κρισίμως απειλούμενα. Είχαν παγιδευτεί κατά λάθος σε δίχτυα κοντά στις παραλίες Recreio, Barra da Tijuca και Copacabana και παραδόθηκαν για ανάλυση μέσω συνεργασίας ψαράδων και ερευνητών, αναφέρει το The Conversation.
Πώς καταλήγουν στη θάλασσα
Οι καρχαρίες, ως κορυφαίοι θηρευτές, είναι ιδιαίτερα ευάλωτοι στη βιοσυσσώρευση ρύπων. Καθώς τρέφονται με ψάρια, καλαμάρια και χταπόδια, προσλαμβάνουν όχι μόνο ουσίες από το νερό και τα ιζήματα, αλλά και τους ρύπους που έχουν ήδη συσσωρευτεί στα θηράματά τους. Ανάμεσα σε αυτούς βρίσκονται πλέον και κατάλοιπα φαρμάκων.
Η διαδρομή της σερτραλίνης προς τη θάλασσα δεν είναι περίπλοκη. Οι συμβατικές μονάδες επεξεργασίας λυμάτων έχουν σχεδιαστεί κυρίως για να απομακρύνουν οργανική ύλη, μικροοργανισμούς και θρεπτικά συστατικά, όχι όμως απαραίτητα φαρμακευτικές ενώσεις. Στην πολιτεία του Ρίο ντε Τζανέιρο, σύμφωνα με τα στοιχεία που επικαλούνται οι ερευνητές, μόνο περίπου το 47% των λυμάτων επεξεργάζεται αποτελεσματικά. Ένα μεγάλο μέρος καταλήγει στον ωκεανό μέσω υποθαλάσσιων αγωγών, συχνά μετά από ελάχιστη επεξεργασία.
Πώς επηρεάζουν τους καρχαρίες
Η ανίχνευση της ουσίας στον εγκέφαλο των καρχαριών είναι ιδιαίτερα ανησυχητική, επειδή η σερτραλίνη δρα στο σύστημα της σεροτονίνης. Οι επιστήμονες τονίζουν ότι η παρουσία της δεν αποδεικνύει από μόνη της αλλαγή στη συμπεριφορά ή στη φυσιολογία των ζώων. Ωστόσο, εργαστηριακές μελέτες σε άλλα ψάρια έχουν δείξει ότι η έκθεση σε χαμηλές συγκεντρώσεις σερτραλίνης μπορεί να επηρεάσει την κίνηση, τη μάθηση και το σεροτονινεργικό σύστημα του εγκεφάλου.
Το ερώτημα είναι τι συμβαίνει σε καρχαρίες που εκτίθενται χρόνια σε τέτοιες ουσίες σε επιβαρυμένες παράκτιες περιοχές. Οι ερευνητές ξεκαθαρίζουν ότι δεν συνδέουν τα αντικαταθλιπτικά με επιθέσεις καρχαριών. Το πρόβλημα είναι ευρύτερο: αφορά τη ρύπανση των θαλασσών με φαρμακευτικά κατάλοιπα και τις άγνωστες επιπτώσεις της στα θαλάσσια οικοσυστήματα.
Τρεις αλληλένδετες κρίσεις
Η υπόθεση αναδεικνύει τρεις αλληλένδετες κρίσεις: την αυξανόμενη χρήση αντικαταθλιπτικών, την ανεπαρκή επεξεργασία λυμάτων και την απειλή για είδη ήδη υπό εξαφάνιση. Οι επιστήμονες ζητούν συστηματική παρακολούθηση φαρμακευτικών ουσιών σε καρχαρίες, σαλάχια και κητώδη, εκσυγχρονισμό των μονάδων επεξεργασίας λυμάτων και περισσότερη χρηματοδότηση για τη θαλάσσια οικοτοξικολογία.
Η σερτραλίνη δημιουργήθηκε για να ανακουφίζει τον ανθρώπινο πόνο. Το γεγονός ότι εντοπίζεται πλέον στο νευρικό σύστημα ενός κορυφαίου θαλάσσιου θηρευτή, λίγα χιλιόμετρα από την παραλία Copacabana, δείχνει πόσο μακριά μπορεί να φτάσει το αποτύπωμα της ανθρώπινης καθημερινότητας.