Ένα νέο, ιδιαίτερα σύνθετο πεδίο απειλών διαμορφώνεται στην Ευρώπη, με τις κυβερνοεπιθέσεις, τις ψεύτικες προειδοποιήσεις για βόμβες και τις παρεμβάσεις σε κρίσιμες υποδομές να συνθέτουν ένα σκηνικό αυξανόμενης ανασφάλειας. Δεν πρόκειται για έναν συμβατικό πόλεμο με στρατιωτικές επιχειρήσεις και ορατά μέτωπα, αλλά για μια μορφή υβριδικής αντιπαράθεσης, στην οποία βασικό όπλο είναι η πρόκληση αναστάτωσης, η αποσταθεροποίηση και η καλλιέργεια φόβου στους πολίτες.

Η αλληλουχία περιστατικών των τελευταίων ημερών έχει προκαλέσει έντονο προβληματισμό στις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις και στις υπηρεσίες ασφαλείας. Από τις δεκάδες απειλές για εκρηκτικούς μηχανισμούς σε επιβατικά αεροσκάφη μέχρι τις κυβερνοεπιθέσεις σε συστήματα ψύξης σούπερ μάρκετ και εγκαταστάσεις αποθήκευσης αίματος, η εικόνα που διαμορφώνεται είναι αυτή μιας Ευρώπης που καλείται να προστατεύσει όχι μόνο τις στρατιωτικές και κρατικές υποδομές της, αλλά και τις πιο βασικές λειτουργίες της καθημερινότητας.

Δεκάδες απειλές για βόμβες σε ευρωπαϊκές πτήσεις

Ιδιαίτερη ανησυχία έχουν προκαλέσει οι επαναλαμβανόμενες απειλές για βόμβες σε εμπορικές πτήσεις σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες.

Μέσα σε λίγες ημέρες, τουλάχιστον 34 πτήσεις αντιμετώπισαν περιστατικά απειλών, με τουλάχιστον 25 συμβάντα να καταγράφονται μόνο την Πέμπτη. Αεροσκάφη αναγκάστηκαν να αλλάξουν πορεία, να πραγματοποιήσουν έκτακτες προσγειώσεις ή να υποβληθούν σε εξονυχιστικούς ελέγχους μετά την προσγείωσή τους.

Στο επίκεντρο βρέθηκαν αεροδρόμια και αεροπορικές εταιρείες σε χώρες όπως η Βρετανία, η Ιταλία, η Ισπανία, η Πολωνία, η Βουλγαρία, η Τσεχία, το Βέλγιο και η Ρουμανία.

Σε αρκετές περιπτώσεις ενεργοποιήθηκαν ειδικά πρωτόκολλα ασφαλείας, ενώ μαχητικά αεροσκάφη απογειώθηκαν για να συνοδεύσουν πολιτικά αεροσκάφη. Οι έλεγχοι που ακολούθησαν δεν εντόπισαν εκρηκτικούς μηχανισμούς, με τις προειδοποιήσεις να αποδεικνύονται μέχρι στιγμής ψευδείς.

Ωστόσο, η συχνότητα και η έκταση των περιστατικών έχουν δημιουργήσει νέα δεδομένα για τις ευρωπαϊκές αρχές ασφαλείας. Ακόμη και όταν μια απειλή αποδεικνύεται ανυπόστατη, προκαλεί σημαντικές οικονομικές επιπτώσεις, αναστάτωση στις αερομεταφορές και αυξημένο αίσθημα ανασφάλειας στους επιβάτες.

Το κρίσιμο ερώτημα είναι εάν πρόκειται για μεμονωμένες ενέργειες ή για μια ευρύτερη, συντονισμένη προσπάθεια πρόκλησης χάους στα ευρωπαϊκά αεροδρόμια.

Μέχρι στιγμής, πάντως, δεν υπάρχουν αποδεικτικά στοιχεία που να συνδέουν το σύνολο των απειλών με συγκεκριμένο κράτος ή οργάνωση.

Τα σούπερ μάρκετ στο στόχαστρο των χάκερ

Ακόμη πιο ανησυχητική είναι η επέκταση των κυβερνοεπιθέσεων σε υποδομές που συνδέονται άμεσα με την τροφοδοσία και την καθημερινή ζωή των Ευρωπαίων.

Σούπερ μάρκετ σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες βρέθηκαν αντιμέτωπα με επιθέσεις στα ηλεκτρονικά συστήματα ελέγχου των ψυγείων και των καταψυκτών τους. Οι επιτιθέμενοι κατάφεραν να αποκτήσουν πρόσβαση στα συστήματα και να μεταβάλουν τις ρυθμίσεις θερμοκρασίας, προκαλώντας σε ορισμένες περιπτώσεις άνοδο ακόμη και στους 50 βαθμούς Κελσίου.

Το αποτέλεσμα ήταν να καταστραφούν μεγάλες ποσότητες τροφίμων, με τις οικονομικές ζημιές να υπολογίζονται σε εκατομμύρια ευρώ.

Οι επιθέσεις δεν περιορίστηκαν σε μία χώρα. Αντίστοιχα περιστατικά αναφέρθηκαν σε αλυσίδες και καταστήματα σε πολλές ευρωπαϊκές αγορές, μεταξύ των οποίων η Γαλλία, η Σουηδία, η Φινλανδία, το Βέλγιο, η Ιρλανδία, το Λουξεμβούργο και η Εσθονία.

Η συγκεκριμένη μέθοδος αποκαλύπτει μια ιδιαίτερα επικίνδυνη πλευρά της ψηφιακής διασύνδεσης. Συστήματα που θεωρούνται βοηθητικά για τη λειτουργία μιας επιχείρησης μπορούν να μετατραπούν σε ευάλωτα σημεία, με επιπτώσεις που ξεπερνούν κατά πολύ το ψηφιακό περιβάλλον.

Επίθεση ακόμη και στις εγκαταστάσεις αποθήκευσης αίματος

Η υπόθεση πήρε ακόμη πιο σοβαρή διάσταση στη Γαλλία, όταν κυβερνοεπίθεση έπληξε συστήματα ψύξης σε εγκαταστάσεις της εθνικής υπηρεσίας αίματος.

Οι χάκερ απέκτησαν πρόσβαση στα συστήματα ελέγχου τριών ψυκτικών εγκαταστάσεων και αύξησαν σημαντικά τα επιτρεπόμενα όρια θερμοκρασίας και απόψυξης, όπου φυλάσσονται πολύτιμα αποθέματα αίματος και άλλων προϊόντων που χρησιμοποιούνται στις μεταγγίσεις.

Η έγκαιρη ενεργοποίηση των συστημάτων συναγερμού επέτρεψε στους τεχνικούς να παρέμβουν πριν τεθούν σε κίνδυνο τα αποθηκευμένα προϊόντα.

Το περιστατικό, ωστόσο, ανέδειξε μια ιδιαίτερα σοβαρή διάσταση της νέας απειλής: οι κυβερνοεπιθέσεις δεν περιορίζονται πλέον σε οικονομικές επιχειρήσεις ή εμπορικές δραστηριότητες, αλλά μπορούν να επηρεάσουν ακόμη και υποδομές που συνδέονται άμεσα με τη δημόσια υγεία.

Η δυνατότητα παρέμβασης σε συστήματα που ελέγχουν την αποθήκευση ευαίσθητων ιατρικών προϊόντων δημιουργεί εύλογα ερωτήματα για την ανθεκτικότητα των ευρωπαϊκών υποδομών απέναντι σε τέτοιου είδους επιθέσεις.

Η «γκρίζα ζώνη» μεταξύ ειρήνης και πολέμου

Το κοινό χαρακτηριστικό των περιστατικών είναι ότι δεν εντάσσονται εύκολα στις παραδοσιακές κατηγορίες απειλών.

Δεν πρόκειται απαραίτητα για στρατιωτικές επιχειρήσεις, ούτε για τρομοκρατικές ενέργειες με την κλασική έννοια. Είναι ενέργειες που μπορούν να προκαλέσουν σημαντική αναστάτωση χωρίς να απαιτούν μεγάλες οικονομικές ή στρατιωτικές δυνατότητες.

Αυτή είναι η λεγόμενη «γκρίζα ζώνη» του υβριδικού πολέμου. Ένα πεδίο στο οποίο κρατικοί και μη κρατικοί παράγοντες μπορούν να επιχειρούν μέσω κυβερνοεπιθέσεων, σαμποτάζ, παραπληροφόρησης και άλλων ενεργειών, επιδιώκοντας να προκαλέσουν φθορά χωρίς να αναλάβουν ξεκάθαρα την ευθύνη.

Το πλεονέκτημα αυτής της τακτικής είναι η δυσκολία απόδοσης ευθυνών. Ακόμη και όταν εντοπίζεται μια επίθεση, δεν είναι πάντα εύκολο να αποδειχθεί ποιος βρίσκεται πίσω από αυτήν και εάν υπάρχει σύνδεση με κάποια κρατική υπηρεσία.

Η Ρωσία βρίσκεται συχνά στο επίκεντρο των ευρωπαϊκών ανησυχιών για επιχειρήσεις αποσταθεροποίησης και δολιοφθοράς, ιδιαίτερα μετά την εισβολή στην Ουκρανία. Ωστόσο, η απόδοση ευθύνης για τα συγκεκριμένα περιστατικά απαιτεί αποδεικτικά στοιχεία και δεν μπορεί να θεωρείται δεδομένη.

Γιατί η καθημερινότητα γίνεται στόχος

Η νέα μορφή απειλής έχει ένα σημαντικό χαρακτηριστικό: επιλέγει στόχους που επηρεάζουν άμεσα την κοινωνία.

Ένα αεροσκάφος που αναγκάζεται να αλλάξει πορεία, ένα σούπερ μάρκετ που πετά εκατοντάδες κιλά κατεστραμμένων τροφίμων ή μια εγκατάσταση αίματος που αντιμετωπίζει πρόβλημα λειτουργίας δεν αποτελούν απλώς μεμονωμένα περιστατικά.

Επηρεάζουν την εμπιστοσύνη των πολιτών στην ασφάλεια των μεταφορών, στην επάρκεια της αγοράς και στην αξιοπιστία των δημόσιων υπηρεσιών.

Ακριβώς αυτή η διάσταση είναι που καθιστά τον υβριδικό πόλεμο ιδιαίτερα δύσκολο να αντιμετωπιστεί. Ο στόχος δεν είναι απαραίτητα η φυσική καταστροφή μιας υποδομής, αλλά η δημιουργία μιας διαρκούς αίσθησης ότι τίποτα δεν είναι απολύτως ασφαλές.

Η τεχνολογική διασύνδεση, που αποτελεί βασικό πλεονέκτημα των σύγχρονων κοινωνιών, δημιουργεί παράλληλα νέες ευπάθειες. Από τα συστήματα ελέγχου των αεροδρομίων μέχρι τις ψυκτικές εγκαταστάσεις και τα δίκτυα διαχείρισης κρίσιμων υπηρεσιών, κάθε ψηφιακό σημείο πρόσβασης μπορεί δυνητικά να αποτελέσει στόχο.

Η ευρωπαϊκή απάντηση και το στοίχημα της ασφάλειας

Απέναντι σε αυτή την πραγματικότητα, οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις καλούνται να ενισχύσουν τον συντονισμό τους και να επενδύσουν περισσότερο στην προστασία των κρίσιμων υποδομών.

Η ανταλλαγή πληροφοριών μεταξύ των υπηρεσιών ασφαλείας, η καλύτερη θωράκιση των ψηφιακών συστημάτων και η δημιουργία κοινών μηχανισμών ταχείας αντίδρασης αποτελούν βασικές προτεραιότητες.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η προστασία των συστημάτων επιχειρησιακής τεχνολογίας, δηλαδή των ψηφιακών μηχανισμών που ελέγχουν φυσικές λειτουργίες, όπως η ψύξη, η αποθήκευση, η ενεργειακή τροφοδοσία και η λειτουργία βιομηχανικών εγκαταστάσεων.

Παράλληλα, οι πολίτες καλούνται να ενημερώνονται από τις αρμόδιες αρχές και να αποφεύγουν την αναπαραγωγή ανεπιβεβαίωτων πληροφοριών που μπορούν να ενισχύσουν τον πανικό.

Το μεγάλο στοίχημα για την Ευρώπη είναι να προσαρμοστεί σε ένα περιβάλλον όπου η ασφάλεια δεν εξαρτάται πλέον μόνο από την προστασία των συνόρων και τη στρατιωτική ισχύ.

Η απειλή μπορεί να βρίσκεται σε ένα ηλεκτρονικό μήνυμα που προκαλεί εκκένωση αεροδρομίου, σε ένα σύστημα ψύξης που ελέγχεται από απόσταση ή σε μια ψηφιακή υποδομή που μέχρι πρότινος θεωρούνταν ακίνδυνη.

Και αυτή ακριβώς είναι η μεγαλύτερη πρόκληση του υβριδικού πολέμου: η δυνατότητα να προκαλεί αναστάτωση σε ολόκληρες κοινωνίες, χωρίς να πέσει ούτε ένας πυροβολισμός.