Νέα δεδομένα στο γεωπολιτικό σκηνικό της Ανατολικής Μεσογείου δημιουργεί η απόφαση της Βουλής των Αντιπροσώπων της ανατολικής Λιβύης να εγκρίνει, στις 20 Οκτωβρίου 2026, το τουρκολιβυκό μνημόνιο για την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών. Πρόκειται για μια εξέλιξη με ιδιαίτερη πολιτική σημασία, καθώς το ίδιο κοινοβούλιο είχε απορρίψει τη συμφωνία το 2020 και είχε αποφασίσει τη διακοπή των πολιτικών σχέσεων με την Άγκυρα.
Η μεταστροφή αυτή δεν αλλάζει αυτομάτως το νομικό καθεστώς των θαλάσσιων διεκδικήσεων, αλλά αποτυπώνει τη μεταβολή των συσχετισμών στο εσωτερικό της Λιβύης και την ενίσχυση των σχέσεων της ανατολικής πλευράς της χώρας με την Τουρκία. Για την Αθήνα, το ζήτημα δεν περιορίζεται στην επαναφορά ενός μνημονίου που αμφισβητεί, αλλά επεκτείνεται στη διαμόρφωση νέων πολιτικών και στρατηγικών ισορροπιών στην περιοχή.
Από την απόρριψη στην επικύρωση: Η μεγάλη στροφή της Βεγγάζης
Το μνημόνιο Τουρκίας – Λιβύης υπογράφηκε στις 27 Νοεμβρίου 2019 από την τότε Κυβέρνηση Εθνικής Συμφωνίας της Τρίπολης και την τουρκική πλευρά. Η συμφωνία καθορίζει συντεταγμένες για την οριοθέτηση θαλάσσιων περιοχών δικαιοδοσίας, συμπεριλαμβανομένης της υφαλοκρηπίδας και της Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης.
Η κίνηση της ανατολικής Λιβύης το 2026 αποκτά ξεχωριστή βαρύτητα, επειδή προέρχεται από ένα πολιτικό και στρατιωτικό κέντρο εξουσίας που για χρόνια διατηρούσε αποστάσεις από την Άγκυρα. Η Βουλή, η οποία εδρεύει στην περιοχή της Βεγγάζης και του Τομπρούκ και συνδέεται πολιτικά με το στρατόπεδο του στρατάρχη Χαλίφα Χαφτάρ, ενέκρινε το μνημόνιο και παράλληλα ανακάλεσε τις προηγούμενες αποφάσεις που στρέφονταν κατά της Τουρκίας.
Η εξέλιξη σηματοδοτεί μια σαφή πολιτική αναδίπλωση. Το 2020, η ανατολική πλευρά της Λιβύης είχε απορρίψει τα σχετικά μνημόνια που είχαν υπογραφεί με την Άγκυρα, σε μια περίοδο κατά την οποία η Τουρκία υποστήριζε στρατιωτικά την αντίπαλη πλευρά της Τρίπολης, απέναντι στις δυνάμεις του Χαφτάρ.
Έκτοτε, όμως, οι σχέσεις Τουρκίας και ανατολικής Λιβύης βελτιώθηκαν σταδιακά. Οι επαφές μεταξύ Τούρκων αξιωματούχων και της ηγεσίας της Βεγγάζης εντάθηκαν, ενώ αναπτύχθηκε συνεργασία και σε οικονομικούς τομείς.
Η έγκριση του μνημονίου έρχεται να επιβεβαιώσει αυτή τη μετατόπιση, προσφέροντας στην Άγκυρα ένα επιπλέον πολιτικό έρεισμα στη Λιβύη. Ταυτόχρονα, περιορίζει τα περιθώρια της Αθήνας να στηρίζεται στην προηγούμενη αρνητική στάση της ανατολικής λιβυκής πλευράς απέναντι στη συμφωνία.
Ο ρόλος του Χαφτάρ και η αλλαγή πολιτικών ισορροπιών
Κεντρικό πρόσωπο στις νέες ισορροπίες είναι ο Χαλίφα Χαφτάρ, ο οποίος διατηρεί καθοριστική επιρροή στο ανατολικό τμήμα της Λιβύης. Η προσέγγιση με την Τουρκία έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς οι δύο πλευρές είχαν βρεθεί σε αντίπαλα στρατόπεδα κατά τον πόλεμο για τον έλεγχο της Τρίπολης το 2019-2020.
Η σημερινή σύγκλιση δεν σημαίνει απαραίτητα ότι έχουν εξαφανιστεί οι παλιές αντιθέσεις. Δείχνει, ωστόσο, ότι τα συμφέροντα και οι πολιτικοί υπολογισμοί μπορούν να υπερισχύσουν των προηγούμενων συγκρούσεων, όταν μεταβάλλονται οι περιφερειακές συνθήκες.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η αλλαγή στην ηγεσία της λιβυκής Βουλής. Η αντικατάσταση του Αγκίλα Σάλεχ, ο οποίος θεωρούνταν κοντά στην Αίγυπτο, από νέο πρόεδρο του κοινοβουλίου συγκαταλέγεται στους παράγοντες που αναφέρθηκαν ως διευκολυντικοί για τη μεταστροφή. Δεν αποτελεί, ωστόσο, από μόνη της επαρκή εξήγηση για μια τόσο σημαντική πολιτική απόφαση.
Παράλληλα, ο Σαντάμ Χαφτάρ, γιος του στρατάρχη και υψηλόβαθμο στέλεχος των δυνάμεων της ανατολικής Λιβύης, χαιρέτισε την έγκριση του μνημονίου, υποστηρίζοντας ότι μπορεί να συμβάλει στην προστασία των δικαιωμάτων και των οικονομικών συμφερόντων της χώρας του στη Μεσόγειο.
Για την Άγκυρα, η προσέγγιση αυτή αποτελεί σημαντική διπλωματική επιτυχία. Η Τουρκία δεν περιορίζεται πλέον στη συνεργασία με τη δυτική λιβυκή πλευρά, αλλά ενισχύει τους διαύλους της και με το αντίπαλο στρατόπεδο, διευρύνοντας την επιρροή της σε μια χώρα με στρατηγική θέση στη Μεσόγειο.
Για την Ελλάδα, το κρίσιμο ερώτημα είναι κατά πόσο αυτή η πολιτική σύγκλιση θα αποκτήσει μεγαλύτερο βάθος και θα μεταφραστεί σε ευρύτερη στρατιωτική, οικονομική ή ενεργειακή συνεργασία.
Η απάντηση της Αθήνας: «Η γεωγραφία δεν αλλάζει»
Η ελληνική κυβέρνηση απέρριψε άμεσα την απόφαση της λιβυκής Βουλής, επαναλαμβάνοντας ότι το τουρκολιβυκό μνημόνιο παραμένει παράνομο, άκυρο και αντίθετο με το Δίκαιο της Θάλασσας.
Στην ανακοίνωση του υπουργείου Εξωτερικών στις 20 Οκτωβρίου, η Αθήνα υπογραμμίζει ότι οι μονομερείς κοινοβουλευτικές αποφάσεις δεν μπορούν να μεταβάλουν τη γεωγραφία ούτε να δημιουργήσουν νόμιμη βάση για την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών μεταξύ κρατών που, κατά την ελληνική θέση, δεν διαθέτουν αντικείμενες ή παρακείμενες ακτές οι οποίες να δικαιολογούν τη συγκεκριμένη οριοθέτηση.
Παράλληλα, η ελληνική πλευρά επισημαίνει ότι το μνημόνιο αγνοεί τα ελληνικά νησιά και τα δικαιώματά τους σε θαλάσσιες ζώνες, όπως αυτά απορρέουν από τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας και το εθιμικό διεθνές δίκαιο.
Η Αθήνα ξεκαθαρίζει, επίσης, ότι έχει ενημερώσει τους εταίρους και τους συμμάχους της και ότι θα λάβει κάθε κατάλληλο μέτρο για την προάσπιση των κυριαρχικών της δικαιωμάτων.
Η ελληνική αντίδραση εδράζεται στη διάκριση ανάμεσα στην πολιτική αποδοχή μιας συμφωνίας από μια πλευρά και στη διεθνή νομική ισχύ που αυτή μπορεί να έχει. Η επικύρωση από το κοινοβούλιο της ανατολικής Λιβύης προσθέτει πολιτικό βάρος στο μνημόνιο, αλλά δεν σημαίνει ότι αίρονται οι νομικές αντιρρήσεις της Ελλάδας ή ότι επιλύονται οι αντικρουόμενες διεκδικήσεις στην Ανατολική Μεσόγειο.
Γιατί το μνημόνιο παραμένει κρίσιμο για την Ελλάδα
Η σημασία του τουρκολιβυκού μνημονίου συνδέεται με τις επιπτώσεις που μπορεί να έχει στην οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών, στην ενεργειακή δραστηριότητα και στην άσκηση δικαιωμάτων στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η Ελλάδα θεωρεί ότι η συμφωνία παραβλέπει τη γεωγραφική θέση και τα θαλάσσια δικαιώματα των ελληνικών νησιών, μεταξύ των οποίων η Κρήτη. Η Τουρκία, από την πλευρά της, υποστηρίζει ότι το μνημόνιο προστατεύει τα αμοιβαία δικαιώματα και συμφέροντα των δύο χωρών και συμβάλλει στη σταθερότητα της περιοχής.
Οι δύο προσεγγίσεις παραμένουν εκ διαμέτρου αντίθετες. Η νέα απόφαση της λιβυκής Βουλής δεν λύνει τη διαφορά, αλλά ενισχύει την πολιτική διάσταση της αντιπαράθεσης.
Την ίδια στιγμή, η Ελλάδα έχει προχωρήσει σε συμφωνίες οριοθέτησης θαλάσσιων ζωνών με την Αίγυπτο και την Ιταλία, ενώ έχει δώσει το πράσινο φως για δραστηριότητες έρευνας υδρογονανθράκων νότια της Κρήτης. Οι κινήσεις αυτές εντάσσονται στην ευρύτερη προσπάθεια της Αθήνας να κατοχυρώσει τα δικαιώματά της και να ενισχύσει την παρουσία της στην περιοχή.
Η επικύρωση του μνημονίου από την ανατολική Λιβύη δεν συνεπάγεται από μόνη της ακύρωση των ελληνικών συμφωνιών ούτε μεταβάλλει αυτομάτως το νομικό πλαίσιο των ελληνικών διεκδικήσεων. Δημιουργεί, όμως, ένα πιο σύνθετο διπλωματικό περιβάλλον, στο οποίο η Ελλάδα καλείται να αντιμετωπίσει την ενισχυμένη πολιτική σύμπλευση Τουρκίας και λιβυκών παραγόντων.
Ο παράγοντας Αίγυπτος και η ευρωπαϊκή διάσταση
Η εξέλιξη δεν αφορά αποκλειστικά την Αθήνα. Η Αίγυπτος έχει επίσης αντιταχθεί στο τουρκολιβυκό μνημόνιο και έχει υπογράψει με την Ελλάδα συμφωνία μερικής οριοθέτησης ΑΟΖ το 2020, η οποία επικαλύπτεται σε ορισμένα σημεία με τις διεκδικήσεις που απορρέουν από το μνημόνιο.
Η μεταστροφή της ανατολικής Λιβύης αποκτά, συνεπώς, σημασία και για το Κάιρο, καθώς αμφισβητείται στην πράξη η προηγούμενη πολιτική στάση ενός λιβυκού κέντρου εξουσίας με το οποίο η Αίγυπτος διατηρούσε στενές σχέσεις.
Παράλληλα, η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει επαναβεβαιώσει την αντίθεσή της στη συμφωνία, χαρακτηρίζοντάς την αντίθετη προς τα κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων κρατών και μη συμβατή με το Δίκαιο της Θάλασσας. Η ευρωπαϊκή στάση ενισχύει τη διπλωματική επιχειρηματολογία της Αθήνας και της Λευκωσίας, χωρίς να εξαλείφει την ανάγκη για περαιτέρω πολιτικές πρωτοβουλίες.
Το ζητούμενο για την ελληνική διπλωματία είναι να μετατρέψει τη στήριξη των εταίρων σε σταθερό πλαίσιο συντονισμού και κοινής αντιμετώπισης των εξελίξεων, διατηρώντας παράλληλα ανοικτούς τους διαύλους επικοινωνίας με τις λιβυκές πλευρές.
Τι σημαίνει η εξέλιξη για τα επόμενα βήματα
Το επόμενο διάστημα θα δείξει εάν η απόφαση της Βουλής της ανατολικής Λιβύης αποτελεί κυρίως πολιτικό μήνυμα προσέγγισης προς την Άγκυρα ή την αφετηρία μιας ευρύτερης στρατηγικής συνεργασίας.
Για την Ελλάδα, η πρόκληση έχει δύο επίπεδα: αφενός, να διατηρήσει σταθερή τη νομική και διπλωματική της θέση απέναντι στο μνημόνιο· αφετέρου, να ενισχύσει την παρουσία της στη Λιβύη, όπου η πολιτική διαίρεση της χώρας δυσκολεύει την οικοδόμηση μιας ενιαίας σχέσης με τις διαφορετικές πλευρές εξουσίας.
Η νέα κατάσταση καθιστά ακόμη σημαντικότερη τη συνεργασία με την Αίγυπτο, την Κύπρο και τους ευρωπαϊκούς θεσμούς. Ταυτόχρονα, απαιτεί προσεκτική αξιολόγηση των κινήσεων της Τουρκίας, τόσο στο διπλωματικό πεδίο όσο και σε σχέση με την ενεργειακή και στρατιωτική παρουσία της στην περιοχή.
Η ουσία είναι ότι η επικύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου δεν αλλάζει από μόνη της τη γεωγραφία ούτε επιλύει τις νομικές διαφορές. Αλλάζει, όμως, το πολιτικό περιβάλλον μέσα στο οποίο αυτές οι διαφορές θα εξελίσσονται.
Και αυτό είναι το βασικό μήνυμα της απόφασης: η αντιπαράθεση στην Ανατολική Μεσόγειο δεν αφορά μόνο τις γραμμές στους χάρτες, αλλά και τις συμμαχίες, τις πολιτικές επιρροές και τη δυνατότητα κάθε χώρας να διαμορφώνει συσχετισμούς υπέρ των συμφερόντων της.
Δημοσκόπηση GPO: Κοντά στο 30% η ΝΔ - Κλείνει η «ψαλίδα» στη δεύτερη θέση, εκτός Βουλής η Καρυστιανού
Χατζηδάκης: «Το τουρκολιβυκό μνημόνιο δεν αναιρεί τις μεγάλες εθνικές επιτυχίες των τελευταίων ετών»
Ακολουθήστε το Lykavitos.gr στο Google News
και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
