Η κρίση της αμερικανικής ηγεσίας: Πώς το Ιράν μπορεί να γίνει το «νέο Βιετνάμ» του Τραμπ

Σε μια ομιλία του το 1965 με την οποία επιχειρούσε να δικαιολογήσει τον πόλεμο στο Βιετνάμ, ο Λίντον Τζόνσον υποστήριξε ότι στόχος των Ηνωμένων Πολιτειών ήταν να διασφαλίσουν πως «κάθε χώρα θα μπορεί να διαμορφώνει τη δική της μοίρα», καθώς μόνο σε έναν τέτοιο κόσμο η Αμερική θα μπορούσε να εγγυηθεί τη δική της ελευθερία. Την ίδια στιγμή, ωστόσο, παραδεχόταν ότι «οι αδυναμίες της ανθρώπινης φύσης είναι τέτοιες ώστε η δύναμη συχνά προηγείται της λογικής και η καταστροφή του πολέμου προηγείται των έργων της ειρήνης», όπως αναφέρει ανάλυση του Guardian.

Ήταν μια από εκείνες τις κομψές ηθικές δικαιολογίες της αμερικανικής αποστολής στον κόσμο, στις οποίες έχουν επανειλημμένα καταφύγει οι λογογράφοι των προέδρων των ΗΠΑ σε περιόδους πολέμου. Με την πεποίθηση ότι διέθεταν αξεπέραστη στρατιωτική υπεροχή και εμφορούμενοι από υψηλά ιδανικά, οι Αμερικανοί πρόεδροι παρασύρθηκαν ξανά και ξανά στην έναρξη πολέμων, μόνο και μόνο για να βρεθούν αντιμέτωποι με την αδυναμία τους να νικήσουν έναν ασθενέστερο αντίπαλο, τον οποίο είχαν παρερμηνεύσει πλήρως.

Ο Ντόναλντ Τραμπ έμοιαζε να αποτελεί εξαίρεση σε αυτό το μοτίβο. Είχε οικοδομήσει το πολιτικό του προφίλ πάνω στην αντίθεσή του στους ατέρμονους πολέμους που φαίνονταν αποκομμένοι από την καθημερινότητα των ψηφοφόρων του. Δεν ήταν ο τύπος πολιτικού που θα ταύτιζε τη στρατιωτική ισχύ με τη στρατιωτική νίκη.

Κι όμως, η «μικρή εκδρομή στο Ιράν», όπως έχει χαρακτηριστεί, θεωρείται σήμερα σχεδόν καθολικά ως μια ήττα, αν κρίνει κανείς από τα προσχέδια των πιθανών ειρηνευτικών συμφωνιών που κυκλοφορούν. Ανεξαρτήτως της τελικής κατάληξης, η οποία πιθανότατα θα οδηγήσει στην επαναφορά του προηγούμενου στάτους κβο, ο πόλεμος μοιάζει προϊόν λανθασμένου σχεδιασμού, συγκεχυμένων στόχων και εσφαλμένων παραδοχών.

Η σκιά του Βιετνάμ

Σε κλίμακα, βέβαια, η σύγκρουση δεν μπορεί να συγκριθεί με τον πόλεμο του Βιετνάμ, που διήρκεσε χρόνια και κόστισε τη ζωή σε 58.220 Αμερικανούς στρατιώτες, αποτελώντας μέχρι σήμερα το κατεξοχήν σύμβολο της αμερικανικής αλαζονείας. Σε σύγκριση με εκείνη την οδύσσεια, το Ιράν μοιάζει περισσότερο με μια σύντομη εξόρμηση.

Ωστόσο, ως προς τις συνέπειες, δεν αποκλείεται αυτή η «εκδρομή» να αποδειχθεί ακόμη πιο καθοριστική γεωπολιτικά για τη μοναδική υπερδύναμη του πλανήτη. Θα μπορούσε να αποτελέσει τη στιγμή κατά την οποία οι Ηνωμένες Πολιτείες θα αναγκαστούν να παραδεχθούν ότι διαχειρίστηκαν έναν πόλεμο χωρίς πειστικό επιχειρησιακό σχέδιο, αλλά και χωρίς μια μεγάλη στρατηγική προσαρμοσμένη στις πραγματικότητες του σύγχρονου κόσμου. Σε έναν αλληλοεξαρτώμενο πλανήτη, ο Τραμπ δείχνει να πιστεύει ότι η πρόοδος επιτυγχάνεται μέσα από τη σύγκρουση και όχι μέσω της συνεργασίας.

Η ειρωνεία είναι ότι η σκιά του Βιετνάμ ακολουθεί τον Τραμπ σε όλη του την πολιτική διαδρομή. Όχι μόνο επειδή απέφυγε επανειλημμένα τη στράτευση, αλλά και επειδή μεγάλο μέρος της πολιτικής του απήχησης γεννήθηκε από τις κοινωνικές και πολιτικές πληγές που άφησε εκείνη η εποχή. Ο βραβευμένος με Πούλιτζερ ιστορικός Φρέντρικ Λόγκεβαλ υποστηρίζει ότι πολλά από τα προβλήματα που ταλανίζουν σήμερα την αμερικανική κοινωνία, όπως η αποξένωση, η δυσπιστία απέναντι στην εξουσία, ο κυνισμός και η αποδυνάμωση των θεσμών, έχουν τις ρίζες τους στην περίοδο του Βιετνάμ.

Από την αφέλεια εκείνης της εποχής, οι Αμερικανοί πέρασαν στον κυνισμό, έναν κυνισμό που υπονομεύει την εμπιστοσύνη στη δημοκρατία και στη δυνατότητα της κοινωνίας να επιφέρει αλλαγές. Μέσα σε αυτό το πολωμένο πολιτικό περιβάλλον άνθησε ο Τραμπ.

Οι διεθνείς συνέπειες

Οι εσωτερικές επιπτώσεις του πολέμου με το Ιράν δεν πρόκειται να προσεγγίσουν εκείνες του Βιετνάμ. Παρότι η σύγκρουση ήταν εξαρχής αντιδημοφιλής, δεν δίχασε βαθιά την αμερικανική κοινωνία. Οι απώλειες ήταν περιορισμένες και, πέρα από τον πιθανό πληθωρισμό που θα προκαλέσει το ενεργειακό σοκ, οι πολιτικές συνέπειες ίσως περιοριστούν σε μια εκλογική τιμωρία των Ρεπουμπλικανών στις ενδιάμεσες εκλογές.

Σε διεθνές επίπεδο όμως, οι επιπτώσεις ενδέχεται να αποδειχθούν πολύ πιο μακροχρόνιες. Η πτώση της Σαϊγκόν το 1975 δεν προκάλεσε την παγκόσμια ανατροπή που προέβλεπαν τότε πολλοί αναλυτές. Η θεωρία του «ντόμινο», σύμφωνα με την οποία ο κομμουνισμός θα εξαπλωνόταν σε ολόκληρη τη Νοτιοανατολική Ασία, δεν επιβεβαιώθηκε.

Αντίθετα, ο πόλεμος του Τραμπ φαίνεται να στέλνει ένα μήνυμα ήττας με επιπτώσεις σε πολλαπλά επίπεδα. Πρώτα απ’ όλα σηματοδοτεί την κατάρρευση της εικοσαετούς ισραηλινής στρατηγικής που στόχευε στην αλλαγή καθεστώτος στο Ιράν και ενδέχεται να επιταχύνει τη μείωση της επιρροής της σημερινής ισραηλινής κυβέρνησης στην Ουάσιγκτον.

Ο πρώην επικεφαλής του ιρανικού τμήματος των ισραηλινών στρατιωτικών πληροφοριών, Ντάνι Σιτρινόβιτς, περιγράφει τον πόλεμο ως επιχειρησιακή επιτυχία αλλά στρατηγική καταστροφή για το Ισραήλ.

Ο επαναπροσδιορισμός της Μέσης Ανατολής

Οι μοναρχίες του Κόλπου αναγκάζονται πλέον να επανεξετάσουν συνολικά τις γεωπολιτικές τους σχέσεις, συμπεριλαμβανομένου του ερωτήματος κατά πόσο η παρουσία αμερικανικών βάσεων προσφέρει πράγματι την ασφάλεια που απαιτεί η οικονομική τους διαφοροποίηση.

Οι ισχυρισμοί του Τραμπ ότι χώρες όπως η Σαουδική Αραβία ή το Κατάρ θα προχωρήσουν τώρα σε εξομάλυνση των σχέσεων με το Ισραήλ μοιάζουν ολοένα και πιο αποκομμένοι από την πραγματικότητα. Όπως σχολίασε ο πρώην πρέσβης των ΗΠΑ στο Ισραήλ, Νταν Σαπίρο, είναι εξίσου φανταστικοί με την ιδέα ενός φεγγαριού φτιαγμένου από πράσινο τυρί.

Οι χώρες του Κόλπου προτιμούν μια ατελή ειρήνη από τη συνέχιση της αντιπαράθεσης, επειδή δεν βλέπουν άλλη βιώσιμη διέξοδο. Παράλληλα, η σύγκρουση επιβεβαίωσε και ένα σημαντικό στρατιωτικό δίδαγμα: τα φθηνά μη επανδρωμένα αεροσκάφη έχουν αναδειχθεί στον μεγάλο εξισωτή των σύγχρονων πολέμων. Το Ιράν, αξιοποιώντας τα διδάγματα της Ουκρανίας, φάνηκε να κατανοεί αυτή τη νέα πραγματικότητα καλύτερα από το ίδιο το Πεντάγωνο.

Παρά τα χιλιάδες πλήγματα που εξαπέλυσαν οι Ηνωμένες Πολιτείες, η πολυδιαφημισμένη «βροχή φωτιάς από τον ουρανό» δεν έφερε νίκη. Αντίθετα, αποκάλυψε την ταχεία εξάντληση των αμερικανικών πυραυλικών αποθεμάτων και το υψηλό οικονομικό κόστος της σύγκρουσης.

Η Ευρώπη μπροστά σε νέες πιέσεις

Οι συνέπειες δεν αναμένεται να περιοριστούν στη Μέση Ανατολή. Η άνοδος του ενεργειακού κόστους και η επιδείνωση του βιοτικού επιπέδου ενδέχεται να προκαλέσουν πολιτικούς τριγμούς στην Ευρώπη. Κυβερνήσεις του κέντρου στη Γαλλία, τη Γερμανία και το Ηνωμένο Βασίλειο θα μπορούσαν να βρεθούν αντιμέτωπες με σοβαρές εκλογικές απώλειες, ενισχύοντας φυγόκεντρες δυνάμεις που αμφισβητούν τη συνοχή της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Η κατάσταση θα γίνει ακόμη δυσκολότερη αν ο Τραμπ υλοποιήσει την απειλή του να αποσύρει αμερικανικά στρατεύματα από χώρες του ΝΑΤΟ, ως αντίποινα για την άρνησή τους να τον στηρίξουν στρατιωτικά.

Για το κατεστημένο της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής, τα λάθη στο Ιράν αποτελούν την οριστική επιβεβαίωση ότι η εξωτερική πολιτική που βασίζεται στα προσωπικά ένστικτα και στις παρορμήσεις του Τραμπ παράγει περισσότερο χάος παρά σταθερότητα.

Η κρίση της αμερικανικής ηγεσίας

Στελέχη και αναλυτές της αμερικανικής διπλωματικής κοινότητας προειδοποιούν πλέον ότι ο πόλεμος κατάφερε ίσως το τελειωτικό πλήγμα σε μια διεθνή τάξη πραγμάτων υπό αμερικανική ηγεσία, η οποία ήδη βρισκόταν σε κατάσταση παρακμής.

Οι σύμμαχοι αναζητούν εναλλακτικές επιλογές, οι μεσαίες δυνάμεις δημιουργούν νέους συνασπισμούς και περιοχές που βρίσκονταν σταθερά στη σφαίρα επιρροής της Ουάσιγκτον στρέφονται προς νέα κέντρα ισχύος. Ορισμένοι αναλυτές φτάνουν στο σημείο να χαρακτηρίζουν αυτή την εξέλιξη «αυτοκτονία υπερδύναμης».

Ταυτόχρονα, δύο κρίσιμα ερωτήματα έχουν τεθεί εκ νέου στο εσωτερικό των ΗΠΑ: εξυπηρετούνται πράγματι τα αμερικανικά συμφέροντα από τη στενή ταύτιση με το Ισραήλ; Και θα ήταν ισχυρότερη η αμερικανική επιρροή αν επέστρεφε σε συμμαχίες βασισμένες όχι μόνο στο συμφέρον αλλά και στις κοινές αξίες και στο διεθνές δίκαιο;

Το Ιράν μετά τον πόλεμο

Για το Ιράν, αποδυναμωμένο οικονομικά αλλά ταυτόχρονα ενισχυμένο πολιτικά, η επόμενη ημέρα παραμένει αβέβαιη. Η Τεχεράνη ενδέχεται να αναγκαστεί να κάνει παραχωρήσεις στις διαπραγματεύσεις για το πυρηνικό της πρόγραμμα. Ωστόσο, η εσωτερική πολιτική δυναμική έχει αλλάξει.

Σύμφωνα με αναλυτές, ο πόλεμος χάρισε στο Ιράν τρία σημαντικά πλεονεκτήματα: ιδεολογική αναζωογόνηση, απαξίωση κάθε ξένης στρατιωτικής επέμβασης στα μάτια μεγάλου μέρους της κοινωνίας και αποκατάσταση της αποτρεπτικής του αξιοπιστίας. Οι Ηνωμένες Πολιτείες χρησιμοποίησαν το ισχυρότερο αποτρεπτικό τους εργαλείο, τον πόλεμο, χωρίς να πετύχουν τον επιδιωκόμενο στόχο.

Παράλληλα, η Τεχεράνη συνειδητοποίησε πόσο πολύτιμο στρατηγικό πλεονέκτημα της προσφέρει η γεωγραφική της θέση στα Στενά του Ορμούζ, έναν από τους σημαντικότερους ενεργειακούς διαδρόμους του κόσμου.

Δεν προκαλεί έκπληξη ότι ο Τραμπ εμφανίζεται απρόθυμος να υπογράψει μια συμφωνία που ουσιαστικά θα τον επαναφέρει στο σημείο από το οποίο ξεκίνησε, έχοντας δαπανήσει περίπου 50 δισεκατομμύρια δολάρια. Το δίλημμά του θυμίζει τα λόγια που είχε εκμυστηρευτεί ο Λίντον Τζόνσον στη σύζυγό του το 1965: «Έχω να επιλέξω ανάμεσα στο να προχωρήσω με μεγάλες απώλειες ή να αποχωρήσω με ντροπή. Είναι σαν να βρίσκομαι σε ένα αεροπλάνο και να πρέπει να διαλέξω ανάμεσα στη συντριβή και στο άλμα στο κενό. Μόνο που δεν έχω αλεξίπτωτο».

Πολλοί βλέπουν πλέον στον Τραμπ μια επανάληψη των διαφορετικών φάσεων που σημάδεψαν την αμερικανική εμπλοκή στο Βιετνάμ: είσοδος στη σύγκρουση, κλιμάκωση, αδιέξοδο, διαπραγματεύσεις και τελικά αναζήτηση μιας συμβιβαστικής εξόδου. Η διαφορά είναι ότι αυτή τη φορά το διακύβευμα ίσως δεν είναι απλώς η έκβαση ενός πολέμου, αλλά η ίδια η θέση των Ηνωμένων Πολιτειών στον κόσμο του 21ου αιώνα.

Ακολουθήστε το Lykavitos.gr στο Google News
και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις