Η Ευρωπαϊκή Ένωση επεξεργάζεται ένα πρωτοφανές σχέδιο που θα μπορούσε να δώσει στην Ουκρανία μια μορφή «μερικής» συμμετοχής στο ευρωπαϊκό μπλοκ ήδη από το επόμενο έτος, καθώς οι Βρυξέλλες επιχειρούν να ενισχύσουν τη θέση της χώρας στην Ευρώπη και να την απομακρύνουν περαιτέρω από τη σφαίρα επιρροής της Μόσχας. Σύμφωνα με δημοσίευμα του Politico, που επικαλείται δέκα αξιωματούχους και διπλωμάτες, η ιδέα βρίσκεται ακόμη σε πρώιμο στάδιο, ωστόσο θα αποτελούσε δραματική αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο η Ένωση εντάσσει νέα κράτη.
Τέσσερα χρόνια μετά την πλήρους κλίμακας εισβολή της Ρωσίας και με το Κίεβο να πιέζει για πλήρη ένταξη έως το 2027, ακόμη και ως μέρος μιας πιθανής ειρηνευτικής συμφωνίας, το σχέδιο θα μπορούσε να δώσει στην Ουκρανία θέση στο «ευρωπαϊκό τραπέζι» πριν ολοκληρωθούν οι απαραίτητες μεταρρυθμίσεις για πλήρη δικαιώματα μέλους.
Η ανάγκη επιτάχυνσης της ευρωπαϊκής πορείας
Ευρωπαίοι αξιωματούχοι και η ουκρανική κυβέρνηση θεωρούν επείγουσα την ενταξιακή διαδικασία. Ο πρόεδρος της Ουκρανίας Βολοντίμιρ Ζελένσκι, απαντώντας σε ερωτήσεις δημοσιογράφων στο Κίεβο, προειδοποίησε ότι η Ρωσία είναι πιθανό να επιχειρήσει να «σταματήσει την πορεία» της χώρας προς την ΕΕ.
«Γι’ αυτό λέμε: ορίστε ημερομηνία. Η ημερομηνία πρέπει να υπογραφεί από την Ουκρανία, την Ευρώπη, τις ΗΠΑ και τη Ρωσία», τόνισε, υπογραμμίζοντας ότι για το Κίεβο η ευρωπαϊκή ένταξη αποτελεί και εγγύηση ασφάλειας.
Το μοντέλο «αντίστροφης διεύρυνσης»
Η ιδέα θυμίζει το όραμα μιας «Ευρώπης πολλών ταχυτήτων» που έχει παρουσιάσει επανειλημμένα ο Εμανουέλ Μακρόν. Σύμφωνα με αξιωματούχους και διπλωμάτες που επικαλείται το Politico, η τελευταία εκδοχή ονομάζεται ανεπίσημα «αντίστροφη διεύρυνση», καθώς προβλέπει ότι μια χώρα θα εισέρχεται στο ευρωπαϊκό πλαίσιο στην αρχή της διαδικασίας και όχι στο τέλος της.
Η λογική πίσω από την πρόταση είναι να δοθεί χρόνος στην Ουκρανία να ολοκληρώσει μεταρρυθμίσεις στους δημοκρατικούς θεσμούς, τη δικαιοσύνη και το πολιτικό σύστημα, ενώ παράλληλα να διατηρηθεί ισχυρό το πολιτικό μήνυμα ότι η ευρωπαϊκή πορεία της είναι μη αναστρέψιμη.
Ωστόσο, σημαντικά εμπόδια παραμένουν – με κυριότερο την αντίθεση του Ούγγρου πρωθυπουργού Βίκτορ Όρμπαν.
Τα πέντε βήματα που εξετάζονται
1. Προετοιμασία της Ουκρανίας
Η ΕΕ έχει ήδη ξεκινήσει να «προωθεί εκ των προτέρων» την υποψηφιότητα της Ουκρανίας, παρέχοντας ανεπίσημη καθοδήγηση για τα λεγόμενα «διαπραγματευτικά clusters» – τα νομικά βήματα προς την ένταξη.
Έχουν δοθεί πληροφορίες για τρία από τα έξι clusters, ενώ σε άτυπη συνάντηση υπουργών ευρωπαϊκών υποθέσεων στην Κύπρο τον Μάρτιο αναμένεται να παρουσιαστούν και άλλα.
Η αναπληρώτρια υπουργός Ευρωπαϊκών Υποθέσεων της Κύπρου, Μαριλένα Ραούνα, δήλωσε στο Politico ότι παρά τις εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες και τη συνεχιζόμενη ρωσική επιθετικότητα, η Ουκρανία επιταχύνει τις μεταρρυθμίσεις της. Παράλληλα, Ευρωπαίοι αξιωματούχοι τονίζουν ότι «δεν θα υπάρξουν παρακάμψεις» στη διαδικασία.
Ο ίδιος ο Ζελένσκι δήλωσε ότι η χώρα θα είναι τεχνικά έτοιμη έως το 2027.
2. Δημιουργία ενός καθεστώτος «membership-lite»
Κατά τη διάρκεια συνάντησης στις Βρυξέλλες, η πρόεδρος της Κομισιόν Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν παρουσίασε διάφορα μοντέλα για την άρση του αδιεξόδου στη διεύρυνση.
Ένα από αυτά προβλέπει σταδιακή απόκτηση δικαιωμάτων και υποχρεώσεων: ένταξη πρώτα και πλήρης εφαρμογή των προνομίων αργότερα.
Η ιδέα δεν στοχεύει στη χαλάρωση των κριτηρίων, αλλά στην αποστολή ισχυρού πολιτικού μηνύματος σε χώρες όπως η Ουκρανία, η Μολδαβία και η Αλβανία. Ορισμένοι, ωστόσο, αντιτίθενται θεωρώντας ότι θα δημιουργήσει «μέλη δύο κατηγοριών». Η Γερμανία εμφανίζεται ιδιαίτερα επιφυλακτική.
3. Αναμονή για τις πολιτικές εξελίξεις στην Ουγγαρία
Η ένταξη νέου κράτους απαιτεί ομοφωνία και ο Όρμπαν είναι σταθερά αντίθετος. Οι Βρυξέλλες παρακολουθούν τις ουγγρικές εκλογές του Απριλίου, όπου η μάχη αναμένεται σκληρή.
Η αντιπαράθεση Όρμπαν-Ζελένσκι έχει λάβει προσωπικό χαρακτήρα, με εκατέρωθεν σκληρές δηλώσεις. Ορισμένοι Ευρωπαίοι αξιωματούχοι ελπίζουν ότι ενδεχόμενη αλλαγή κυβέρνησης θα μεταβάλει τη στάση της Βουδαπέστης.
4. Το «χαρτί» των ΗΠΑ και του Ντόναλντ Τραμπ
Ευρωπαίοι ηγέτες εκτιμούν ότι ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ – στενός σύμμαχος του Όρμπαν – θα μπορούσε να ασκήσει πίεση υπέρ μιας συμφωνίας. Σε σχέδιο ειρηνευτικής πρότασης, η ένταξη της Ουκρανίας έως το 2027 περιλαμβάνεται ως στοιχείο διασφάλισης.
Ο Ζελένσκι άφησε να εννοηθεί ότι οι ΗΠΑ θα μπορούσαν να λειτουργήσουν ως εγγυητής ώστε να μην μπλοκαριστούν βασικά σημεία της συμφωνίας.
5. Η έσχατη λύση: Άρση δικαιωμάτων ψήφου της Ουγγαρίας
Εάν όλες οι προσπάθειες αποτύχουν, εξετάζεται η επαναφορά του Άρθρου 7 της Συνθήκης της ΕΕ κατά της Ουγγαρίας. Πρόκειται για τη σοβαρότερη πολιτική κύρωση που μπορεί να επιβληθεί, καθώς μπορεί να οδηγήσει σε αναστολή δικαιωμάτων ψήφου.
Προς το παρόν δεν υπάρχει πρόθεση άμεσης ενεργοποίησης, ωστόσο ευρωπαϊκές πρωτεύουσες εξετάζουν τη στήριξη για ένα τέτοιο ενδεχόμενο εάν η Βουδαπέστη συνεχίσει να μπλοκάρει αποφάσεις.
Μια ιστορική καμπή για τη διεύρυνση
Η προτεινόμενη προσέγγιση σηματοδοτεί μια πιθανή στροφή στη φιλοσοφία της ευρωπαϊκής διεύρυνσης: όχι χαλάρωση των κριτηρίων, αλλά πολιτική ενσωμάτωση πριν από την πλήρη θεσμική ολοκλήρωση.
Για την Ουκρανία, η προοπτική αυτή συνδέεται άμεσα με την ασφάλεια και τη στρατηγική της θέση. Για την ΕΕ, αποτελεί ταυτόχρονα εργαλείο γεωπολιτικής σταθεροποίησης – αλλά και δοκιμασία της συνοχής της, καθώς οι εσωτερικές αντιθέσεις παραμένουν έντονες.