Γιατί αξίζει να υπερασπιζόμαστε την ελεύθερη οικονομία

Όταν συγκρούονται θεμελιώδεις πολιτικές και ιδεολογικές αρχές, η σαφής και ακριβής διατύπωσή τους ευνοεί πάντα την πλευρά εκείνη που έχει την λογική με το μέρος της. Αντιθέτως, η αντιφατική ή ασαφής διατύπωση ευνοεί την πλευρά εκείνη που είναι αντίθετη με την λογική και την πραγματικότητα. Η πρώτη, δηλαδή η λογική πλευρά, δεν έχει τίποτα να κρύψει. Η πραγματικότητα είναι σύμμαχός της. Η μη λογική πλευρά πρέπει να αποκρύψει, να εξαπατήσει, να προκαλέσει σύγχυση.

Γράφει ο Κώστας Χριστίδης*

Τα δύο βασικά συστήματα οργάνωσης και λειτουργίας μίας πολιτείας, το φιλελεύθερο και το σοσιαλιστικό, στον οικονομικό τομέα παίρνουν την μορφή της ελεύθερης ή της διατεταγμένης οικονομίας, αντιστοίχως. Στον πραγματικό κόσμο, τα συστήματα αυτά ουδέποτε απαντούν σε εντελώς αμιγή μορφή αλλά λειτουργούν σε διάφορες παραλλαγές ή ‘’μείγματα’’, η σύνθεση των οποίων προσδίδει κάθε φορά τον τελικό χαρακτήρα που επικρατεί.

Η σύγκριση μεταξύ των δύο συστημάτων, ως προς τα υλικά αποτελέσματα, είναι καταλυτική. Τα παραδείγματα είναι απεριόριστα και τα συμπεράσματα αναλλοίωτα. Καμία προπαγάνδα, καμία ρητορική, καμία ψεύτικη ή ουτοπική υπόσχεση, κανένας εξορκισμός δαιμόνων ή αποδιοπομπαίων τράγων δεν μπορεί να καλύψει τις επιτυχίες, διαχρονικά και διατοπικά, του ‘’ασυντόνιστου’’ συστήματος της ελεύθερης οικονομίας (free–market economy) και τις αποτυχίες του ‘’επιστημονικού’’ συστήματος της διατεταγμένης οικονομίας (command economy).

Επιπλέον, αξίζει κανείς να αναλογισθεί ότι μία αληθινά δημοκρατική κοινωνία επιτρέπει στα μέλη των διαφόρων μειονοτήτων ή στους αντιφρονούντες την διείσδυση σε όλους τους τομείς, στην απασχόληση, στη στέγαση, στα μαζικά μέσα ενημέρωσης, κ.λπ. Και ερωτάται: κατά πόσον ισχύει αυτό στα κράτη όπου τις οικονομικές αποφάσεις παίρνει μία ομάδα κεντρικού προγραμματισμού, είτε αυτή είναι ένας δικτάτορας με το επιτελείο του, είτε ένα κόμμα, είτε μία γραφειοκρατική ιεραρχία δημοσίων υπαλλήλων; Προφανώς, ελάχιστα ή καθόλου. Ενώ σε μία ελεύθερη οικονομία, χάρη στον διαχωρισμό μεταξύ οικονομικής δραστηριότητας και πολιτικής εξουσίας, η καταπίεση που μπορεί να ασκήσει η τελευταία (και που εκδηλώνεται με τον αποκλεισμό των αντιφρονούντων από τομείς, όπως αυτοί που προαναφέρθηκαν παραδειγματικά) είναι σημαντικά μικρότερη. Η ιστορική παρατήρηση δείχνει ότι σε δικτατορικά καθεστώτα μπορεί να υφίσταται είτε διατεταγμένη, είτε (σπανιότερα) ελεύθερη οικονομία. Όπου, όμως, επικράτησε μία αμιγώς διατεταγμένη οικονομία, καταργήθηκε απαραιτήτως η δημοκρατία. Επιβεβαιώνεται, επομένως η προαναφερθείσα διαπίστωση ότι η ελεύθερη οικονομία αποτελεί αναγκαία αλλά όχι ικανή συνθήκη για την ύπαρξη πολιτικής ελευθερίας σε μία χώρα.

Εφόσον η ελεύθερη οικονομία παράγει, παντού και πάντοτε, περισσότερο πλούτο από οποιοδήποτε άλλο σύστημα και ταυτόχρονα προάγει την μεγαλύτερη ανθρώπινη αξία, την ελευθερία, γιατί είναι μάλλον αντιπαθής σε μεγάλο αριθμό ανθρώπων; Η απάντηση πιθανόν έγκειται στα άνισα αποτελέσματα που επιφέρει η λειτουργία της. Ο BillGates κατόρθωσε σε λίγες δεκαετίες να δημιουργήσει περιουσία πολλών δεκάδων δις δολαρίων. Αυτό το γεγονός δεν τον καθιστά ιδιαίτερα συμπαθή (παρά την αφιέρωση της μισής περιουσίας του για την δημιουργία φιλανθρωπικού ιδρύματος). Παραγνωρίζεται το ότι από την δραστηριότητα του Gates προέκυψε όφελος πολλών τρισεκατομμυρίων για μέγα μέρος της ανθρωπότητας. Παραγνωρίζεται όμως, γενικότερα, και κάτι άλλο: το γεγονός ότι ο άνθρωπος διακρίνεται από όλα τα άλλα όντα για την λογική του φύση. Η λειτουργία της λογικής, της αφομοίωσης γνώσεων, της αντίδρασης σε εξωτερικούς ερεθισμούς, της επεξεργασίας συλλογισμών, είναι μία περίπλοκη διαδικασία που μόνον ο ατομικός, ανθρώπινος νους μπορεί να επιτελέσει. Όπως έχει γράψει η AynRand, δεν υπάρχει ‘’συλλογικός’’ νους.

Εφόσον η λειτουργία της λογικής είναι μία ατομική διαδικασία, απαραίτητη για την επιβίωση και την πρόοδο του ανθρώπου, πρέπει ο κάθε άνθρωπος να είναι ελεύθερος να σκέπτεται, να συμφωνεί, να διαφωνεί, να συνεργάζεται με άλλους ή να ακολουθεί την δική του ξεχωριστή πορεία, βάσει της δικής του λογικής εκτίμησης. Δεν μπορεί να υποτάξει την δική του αίσθηση της πραγματικότητας σε διαταγές τρίτων. Ο άνθρωπος μπορεί να εξαναγκασθεί σε σιωπή, σε περιορισμούς ή σε φυλάκιση, ο ανθρώπινος νους, όχι. Η αναγνώριση της λογικής φύσης του ανθρώπου και της ανάγκης ύπαρξης ελευθερίας για την ομαλή λειτουργία του ανθρώπινου νου πραγματοποιείται από την κοινωνία με την κατοχύρωση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Εξαναγκασμός από μία   κεντρική αρχή δικαιολογείται μόνο στον βαθμό που απαιτείται για την αντίστοιχη κατοχύρωση των δικαιωμάτων των άλλων ανθρώπων επί τη βάσει κανόνων του Κράτους Δικαίου.

Στην οικονομική σφαίρα, τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι περιουσιακά δικαιώματα. Ένα θεμελιώδες ερώτημα είναι: έχει ο άνθρωπος το δικαίωμα να ορίζει τον εαυτό του, το μυαλό του, την εργασία του, τα προϊόντα του; Απλά, είναι ο άνθρωπος ελεύθερος; Το μόνο σύστημα που, στο ερώτημα αυτό, απαντά αδίστακτα ‘’ναι’’ είναι το σύστημα της ελεύθερης οικονομίας. Εκεί, τελικά, έγκειται η διαρκής υπεροχή του.

Ατυχώς, η ελεύθερη οικονομία ανέκαθεν δεχόταν και εξακολουθεί να δέχεται ισχυρά πλήγματα από τρεις κυρίως κατηγορίες ανθρώπων: τους ιδιοτελείς πολιτικούς, τους ασύδοτους συνδικαλιστές και τους κρατικοδίαιτους επιχειρηματίες. Είναι κατά κανόνα αυτές οι τρεις κατηγορίες που συνασπίζονται για να προωθήσουν τα συμφέροντά τους και οδηγούν σε διαρκή διόγκωση τον κρατικό Λεβιάθαν. Ξεκινώντας είτε από αγαθές είτε (το συνηθέστερο) από ιδιοτελείς προθέσεις αυξάνουν διαρκώς τον κρατικό παρεμβατισμό με αποτέλεσμα, αντί για ένα (ευπρόσδεκτο) δίχτυ ασφαλείας για τους ευάλωτους να φτιάξουν ένα σιδερένιο κλουβί για όλους.

Ήδη κατά τον 19ο αιώνα ο σπουδαίος Άγγλος ιστορικός, δοκιμιογράφος και πολιτικός Thomas Babington Macauley(1800 – 1859) είχε αντικρούσει μία εξιδανικευμένη μορφή του κράτους, σκιαγραφημένη από τον ρομαντικό ποιητή RobertSouthey (1774 – 1843) στο έργο του Colloquieson Society (εκδ. 1829), με τα εξής λόγια:

‘’Οι ηγέτες μας θα προωθήσουν καλύτερα τη βελτίωση της κατάστασης του λαού περιοριζόμενοι αυστηρά στις θεμιτές αρμοδιότητές τους […], αφήνοντας τα κεφάλαια να βρουν την πιο αποδοτική πορεία τους, τα αγαθά την εύλογη τιμή τους, την εργατικότητα και την ευφυΐα την φυσική ανταμοιβή τους, την οκνηρία και την τρέλα την φυσική τιμωρία τους […], διατηρώντας την ειρήνη, υπερασπίζοντας την ιδιοκτησία, μειώνοντας το κόστος της δικαιοσύνης (the price of law) και ασκώντας αυστηρή οικονομία σε κάθε τομέα του κράτους. Ας κάνει η κυβέρνηση αυτά –ο κόσμος με βεβαιότητα θα κάνει τα υπόλοιπα’’.

Δύο σχεδόν αιώνες μετά, τα λόγια αυτά είναι, νομίζω, περισσότερο επίκαιρα από ποτέ.

* Ο Κώστας Χριστίδης είναι νομικός - οικονομολόγος

Ακολουθήστε το Lykavitos.gr στο Google News
και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις