Οι νέοι μπροστά στην ιστορία

Στην πολλών εκατομμυρίων ετών διάρκειά της, η ανθρωπότητα έχει περάσει από ιστορικές εξελικτικές φάσεις, οι οποίες συνοπτικά μπορούν να χωριστούν σε δύο μεγάλες κατηγορίες: αυτήν της Προϊστορίας και αυτήν της Ιστορίας.

Του Αθανάσιου Χ. Παπανδρόπουλου

Στην προϊστορική περίοδο, η ανθρωπότητα αποτελείται από αρχαϊκές κοινωνίες κυνηγών–συλλεκτών, οι οποίες είναι αποξενωμένες η μία από την άλλη και σταδιακά εξαφανίζονται. Έτσι, εδώ και δεκάδες χιλιάδες χρόνια, στην Μεσοποταμία και στην Αίγυπτο γεννιέται η Ιστορία. 

Όπως λέει ο Γάλλος φιλόσοφος Εντγκάρ Μορέν, με την έλευσή της συντελείται μία θαυμαστή κοινωνικο-πολιτική μεταμόρφωση, στο πλαίσιο της οποίας μικρές τότε κοινωνίες, χωρίς γεωργία, χωρίς κράτος, χωρίς πόλεις, χωρίς στρατό, δίνουν την θέση τους σε πολιτείες, βασίλεια και αυτοκρατορίες πολλών δεκάδων χιλιάδων –και, αργότερα, εκατοντάδων χιλιάδων και εκατομμυρίων– υπηκόων, που διαθέτουν γεωργία, πόλεις, κράτος, κατανομή εργασίας, κοινωνικές τάξεις, πολέμους, σκλάβους και που δημιουργούν μεγάλες θρησκείες και μεγάλους πολιτισμούς.

Ιστορία είναι η εμφάνιση, η αύξηση, ο πολλαπλασιασμός και η πάλη μέχρι θανάτου των κρατών μεταξύ τους. Είναι η κατάκτηση, η εισβολή, η υποδούλωση, αλλά και η αντίσταση, η επανάσταση, η σύγκρουση. Είναι οι μάχες, τα ερείπια, τα πραξικοπήματα, οι συνομωσίες. Είναι το κύμα της δύναμης και της βίας, η υπερβολή της εξουσίας. Είναι η τρομακτική βασιλεία των διψασμένων για αίμα θεών. Είναι η υποδούλωση της μάζας και η σφαγή των μαζών.

Είναι η ανέγερση μεγαλοπρεπών ναών, παλατιών, πυραμίδων. Είναι η ανάπτυξη της τεχνικής και της τέχνης. Είναι η εμφάνιση και η εξέλιξη της γραφής. Είναι το εμπόριο, δια ξηράς και θαλάσσης, προϊόντων και ιδεών. Επίσης, κάποτε είναι ένα μήνυμα ελέους και συμπάθειας και άλλοτε μία σκέψη που αναρωτιέται για το μυστήριο του κόσμου.

Ιστορία είναι η έρις και η οργή, αλλά και η δημιουργία μεγάλων πολιτισμών, που θέλουν να πιστεύουν ότι είναι αθάνατοι, ενώ πάντα είναι θνητοί. Έτσι συνέβη με την Αίγυπτο των Φαραώ, έτσι με την Ασσυρία, την Βαβυλωνία, το βασίλειο του Μίνωα, τους Δραβίδες, τους Ετρούσκους, τους Ολμέκ, την Αθήνα, τους Πέρσες, την Ρώμη, τους Μάγιας, τους Τολτέκ, το Βυζάντιο, την Αγκόρ, τους Αζτέκους, τους Ίνκας, τους Σασσανίδες, τους Οθωμανούς, τους Αψβούργους, το Τρίτο Ράϊχ, την ΕΣΣΔ… Η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία διήρκεσε λίγους μόνον αιώνες.

Οι μοναδικές δύο σταθερές εστίες πολιτισμού οι οποίες επέζησαν στην διάρκεια των αιώνων, παρά τις εισβολές και τις ανατροπές των δυναστειών τους, ήταν οι Ινδίες και, κυρίως, η Κίνα. 

Και οι δύο αυτές αχανείς χώρες βρίσκονται σήμερα στο προσκήνιο της ιστορίας και, για μία ακόμη φορά, θέτουν σοβαρά ερωτήματα, όπως αυτό της ανακάλυψης της πραγματικότητας. Μάς διδάσκουν, ωστόσο, κάτι πολύ σημαντικό, που μόνον οι Έλληνες, πριν 2000 χρόνια, είχαν καταλάβει.

Μάς χρειάζεται μία ιστορία πολυδιάστατη και ανθρωπολογική, που θα περιέχει τα συστατικά της. Την έριδα και την οργή, την αταξία και τον θάνατο. Μεγαλείο, τρόμος, υπέροχες πράξεις, ωμότητες, λαμπρότητα, δυστυχία. 

Οι διφορούμενες και περίπλοκες πραγματικότητες της ανθρώπινης φύσης εκφράζονται μυθολογικά μέσα στην Ιστορία, της οποίας η περιπέτεια, στην σημερινή πλανητική εποχή, συνεχίζεται, εκτυλίσσεται, οξύνεται. Σήμερα, το πεπρωμένο της ανθρωπότητας μάς θέτει επίμονα και οριακά την ερώτηση-κλειδί: Θα μπορέσουμε ποτέ να βγούμε από αυτήν την

Ιστορία; Η περιπέτεια αυτή είναι ο μοναδικός μας δρόμος;

Η απάντηση μάς παραπέμπει στην πολυπλοκότητα, που είναι κύριο γνώρισμα της εποχής μας. Και η πολυπλοκότητα αυτή, σε συνδυασμό με την έκρηξη της παραγωγής και κίνησης πληροφοριών –και άρα την δημιουργία αναρίθμητων πηγών γνώσεων– οδηγεί σε νέα φαινόμενα οικονομικών και κοινωνικών λειτουργιών, που έχουν αποσυνδεθεί από το παρελθόν. 

Έτσι, στις μεταβιομηχανικές μας κοινωνίες, αναγνωρίζεται ότι οι κοινωνικοί μετασχηματισμοί δεν μπορούν να επιτευχθούν μέσα από μεγάλα κυβερνητικά προγράμματα. Στην Ευρώπη, ειδικότερα δε στην Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ), σχεδόν κανείς δεν υποστηρίζει ότι η ανεργία και η μετανάστευση αντιμετωπίζονται με την επέκταση του κράτους-προνοίας. Επίσης, είναι σαφές ότι κάθε μορφή σχεδιασμένης οικονομίας είναι αναποτελεσματική, γεγονός που καθιερώνει ιστορικά την ελεύθερη οικονομική δραστηριότητα ως μοναδική πηγή παραγωγής πλούτου και κοινωνικής ευημερίας.

Συνεπώς, για κάθε χώρα, και περισσότερο για τις αναπτυγμένες –στην κατηγορία των οποίων εντάσσεται και η Ελλάδα– δύο είναι πλέον οι μεγάλες και πολύ σημαντικές πηγές για την παραγωγή ευημερίας: η παιδεία και το επιχειρηματικό πνεύμα. Έτσι, τον τελευταίο καιρό, δίνεται μεγάλη σημασία στην ΕΕ στην έννοια του επιχειρείν, η δε επιχειρηματικότητα διδάσκεται πλέον σε πολλά σχολεία, προς όφελος τόσο των νέων, όσο και των κοινωνιών στις οποίες ζουν.

Τί είναι, όμως, το επιχειρηματικό πνεύμα και πώς μπορεί να αναπτυχθεί; Ο μεγάλος Αυστριακός οικονομολόγος Γιόζεφ Σουμπέτερ (1883-1950), στο μνημειώδες βιβλίο του Σοσιαλισμός, Καπιταλισμός και Δημοκρατία, άφηνε να υπονοηθεί ότι το επιχειρηματικό πνεύμα δεν είναι ούτε επιστήμη, ούτε τέχνη, ούτε προδιάθεση για εκμετάλλευση των άλλων. Είναι μία διανοητική, πρωτίστως, προδιάθεση, η οποία συνδυάζει την ανάληψη επενδυτικών κινδύνων με την ορθολογική αξιοποίηση γνώσεων και παρατηρήσεων.

Υπό αυτήν την έννοια, όπως έγραψε ο επίσης Αυστριακός οικονομολόγος και πατριάρχης του φιλελευθερισμού, Λούντβιχ φον Μίζες (1881-1973), στο βιβλίο του On Human Action, για τον πραγματικό επιχειρηματία η κατάλληλη επένδυση ξεκινά από την διάθεση χρόνου. Ο σχηματισμός κεφαλαίου εξαρτάται από αυτήν την ενέργεια. Το δε παράδειγμα που δίνει ο φον Μίζες στο έργο του είναι διδακτικό και αποκαλυπτικό.

Ένας πρωτόγονος ψαράς, γράφει, ψάρευε επί χρόνια στην ακτή, με πεζόβολο. Όμως, κάποια στιγμή σκέφθηκε ότι θα μπορούσε να ξανοιχτεί στα βαθειά και να ψαρέψει με πετονιά. Χωρίς να έχει την δυνατότητα να πάρει δάνειο, στην ουσία με αφετηρία την δημιουργική του σκέψη, αξιοποίησε το μόνο αγαθό που διέθετε: τον Χρόνο. 

Εργάσθηκε υπερωριακά, περιόρισε τις καταναλωτικές του ανάγκες στο ελάχιστο και ναυπήγησε βάρκα, γνωρίζοντας ότι, σε περίπτωση αποτυχίας, όλος ο χρόνος και οι κόποι του –δηλαδή η επένδυσή του– θα πήγαιναν χαμένοι. Όταν, με την νέα τεχνολογία, άρχισε να πιάνει στην μονάδα του χρόνου πολύ περισσότερα και ποικίλα ψάρια από πριν, διεπίστωσε ότι η επένδυσή του απέδωσε, διότι έφερνε καλύτερο αποτέλεσμα με λιγότερη δουλειά.

Κατάλαβε, έτσι, κάτι που ακόμα και σήμερα δεν έχουν αντιληφθεί οι φανατικοί της προσπάθειας: δηλαδή, ότι η αύξηση της παραγωγικότητας –της κατά κεφαλήν παραγωγής προϊόντων στην μονάδα του χρόνου– δεν συναρτάται με περισσότερη εργασία, αλλά με λιγότερη και πιο εξειδικευμένη, εφόσον έχουν γίνει οι κατάλληλες επενδύσεις σε νέες τεχνολογίες.

Το γεγονός ότι ο χρόνος είναι κεφάλαιο που αποδίδει κέρδη, το γνωρίζουν βεβαίως και όλοι όσοι έχουν σήμερα τοκοφόρες καταθέσεις στις τράπεζες. Δηλαδή, όλοι όσοι στερούνται των απολαύσεων της άμεσης κατανάλωσης για να χρηματοδοτήσουν, με το αζημίωτο, τους ποικίλους σημερινούς ψαράδες στις επιχειρηματικές τους εξορμήσεις.

Ο επιχειρηματίας δεν είναι κεφαλαιοκράτης, δεν είναι ο εργοδότης που εκμεταλλεύεται έναν συντελεστή παραγωγής. Δεν αποθησαυρίζει χρήμα. Κατά τον φον Μίζες, το χρήμα δεν είναι κεφάλαιο. Διότι, όσο μένει ως χρήμα, δεν παράγει αγαθά.

Όμως, όταν διατεθεί για την αγορά μηχανημάτων και την μίσθωση εργασίας, παύει να υπάρχει ως χρήμα και συνιστά παραγωγική επένδυση, η οποία καλείται να ικανοποιήσει μία ζήτηση μέσα από την δημιουργική προσφορά που η ίδια παράγει.

Υπό αυτές τις συνθήκες, ο πραγματικός επιχειρηματίας είναι, πριν απ΄ όλα, ένας άνθρωπος που απεχθάνεται τις βεβαιότητες και άρα μπορεί να αποφασίζει υπό καθεστώς αβεβαιότητας. Συνεπώς, το επιχειρηματικό πνεύμα είναι μία μορφή συμπεριφοράς και όχι μία πτυχή του χαρακτήρα.

Ο πραγματικός επιχειρηματίας ποτέ δεν επαναπαύεται και, βεβαίως, θεωρεί την δημιουργία ως ύπατο σκοπό ζωής. Σε αντίθεση δε με τις επιχειρηματικές θεωρίες, οι πραγματικοί επιχειρηματίες δεν συσσωρεύουν πλούτο αλλά ανατροφοδοτούν αυτόν που παράγουν.

Στον βαθμό, λοιπόν, που αλλάζει η δομή και η φύση των οικονομικών δραστηριοτήτων, ευνόητον είναι να μεταβάλλεται και η αγορά της εργασίας, καθώς και ο επαγγελματικός προσανατολισμός. Αυτές δε οι αλλαγές, σήμερα ολοκληρώνονται και επιταχύνονται και από τις γρήγορες τεχνολογικές προόδους, οι οποίες καταργούν δραστηριότητες, από την μια μεριά, αλλά παράλληλα δημιουργούν νέες.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, αναρωτιέται συνεπώς κανείς ποια είναι τα καλά επαγγέλματα για το σήμερα και το αύριο, αλλά και πόσο καιρό τα επαγγέλματα αυτά θα αντέξουν στον χρόνο. Θα πρέπει να γίνουν δύο βασικές επισημάνσεις.

Πρώτον, τα καλά επαγγέλματα θα στηρίζονται όλο και περισσότερο στον παράγοντα γνώση και θα αφορούν, κατά κύριο λόγο, τους τομείς της πληροφορικής και των τηλεπικοινωνιών. Δεύτερον, επειδή οι αλλαγές στην φύση και την δομή της εργασίας θα είναι ταχύτερες από ό,τι στο παρελθόν, κάθε άτομο θα πρέπει να μπορεί να αλλάζει επάγγελμα δύο και τρεις φορές στην ζωή του και, βεβαίως, να κάθεται σχεδόν μονίμως στα θρανία για να μαθαίνει.

Λόγου χάρη, αν λάβουμε υπ΄ όψιν μας ότι οι βασικές τεχνολογίες αλλάζουν σήμερα κάθε δύο με τρία χρόνια, τότε εύκολα γίνεται συνειδητό ποιον ρόλο θα παίζει για τους επαγγελματίες του αύριο η μόνιμη μάθηση.

Ακολουθήστε το Lykavitos.gr στο Google News
και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις